- 2025 paper ka pattern: MP ke sawaal sirf GK section me nahi aate тАФ Civics me lagbhag har shift me Vindhya Pradesh / MP Vidhan Sabha history ka 1тАУ2 sawaal aaya, aur Geography/History me Narmada, manganese, copper, Sanchi, Avanti jaise sawaal aaye. Isliye Topic 13 (Vidhan Sabha history) ko sabse dhyan se padhein.
- Jo counts badal sakte hain (jile, tiger reserve, Ramsar, GI) unke saath (Sep 2026 tak) likha hai.
- Current office-holders (CM, Governor, Speaker aadi) aur naye schemes is page par nahi hain тАФ woh 10_Current_Affairs_MP.html me milenge.
- PYQ label = asli exam + date + shift. Khud banaye gaye sawaal "Practice MCQ" likhe hain.
ЁЯУМ 1. рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ рдХрд╛ рдЧрдарди рдПрд╡рдВ рд░рд╛рдЬреНрдп рдкреНрд░рддреАрдХ (Formation, Reorganisation & State Symbols) (7 min read)
1.1 рдЖрдЬрд╝рд╛рджреА рдХреЗ рдмрд╛рдж 4 рдЗрдХрд╛рдЗрдпрд╛рдБ (Four units before 1956)
1947тАУ1956 ke beech aaj ke MP ka ilaka 4 alag rajyon me bata tha. Har ek ki apni Vidhan Sabha thi (detail Topic 13 me):
| рдЗрдХрд╛рдИ (Unit) | рдмрдирдиреЗ рдХрд╛ рд╕рдордп / рд╢реНрд░реЗрдгреА | рд░рд╛рдЬрдзрд╛рдиреА / рдореБрдЦреНрдп рдмрд╛рдд |
|---|---|---|
| рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ (рдкреБрд░рд╛рдирд╛) тАФ CP & Berar | Part A state (26 Jan 1950 se naam Madhya Pradesh) | Rajdhani Nagpur; Mahakoshal + Chhattisgarh + Berar |
| рдордзреНрдп рднрд╛рд░рдд (Madhya Bharat) | May 1948; Part B | Gwalior + Indore + Malwa ki riyasatein; Rajpramukh Jiwajirao Scindia |
| рд╡рд┐рдВрдзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ (Vindhya Pradesh) | 4 April 1948; pehle B, 1950 me C category | Rewa; Rajpramukh Martand Singh |
| рднреЛрдкрд╛рд▓ (Bhopal) | 1 June 1949 ko Bharat me vilay; Part C | Chief Commissioner ka shasan, 1952 se Vidhan Sabha |
1.2 рдирдпрд╛ рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ тАФ 1 рдирд╡рдВрдмрд░ 1956 (States Reorganisation Act, 1956 тАФ Section 9)
- Fazl Ali ki adhyakshta wale States Reorganisation Commission ki sifarish par States Reorganisation Act, 1956 bana. Iski Section 9 ke tahat 1 November 1956 ko naya Madhya Pradesh bana.
- Isme mile: (a) purana MP (lekin Marathi-bhashi Vidarbha/Berar ke 8 jile Bombay ko gaye), (b) Madhya Bharat, (c) Vindhya Pradesh, (d) Bhopal, aur (e) Rajasthan ke Kota jile ka Sironj sub-division (jo Bhilsa = Vidisha jile me joda gaya).
- Ulta, Madhya Bharat (Mandsaur jile) ka Sunel tappa Rajasthan (Jhalawar) ko diya gaya.
- Rajdhani: Bhopal. Pehle Rajyapal: Dr. Pattabhi Sitaramayya (1 Nov 1956 тАУ 13 June 1957). Pehle Mukhyamantri: Pt. Ravishankar Shukla.
- Har saal 1 November = рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ рд╕реНрдерд╛рдкрдирд╛ рджрд┐рд╡рд╕.
- 1956 se 2000 tak MP Bharat ka sabse bada rajya (area) tha.
1.3 рдкреБрдирд░реНрдЧрдарди 2000 тАФ рдЫрддреНрддреАрд╕рдЧрдврд╝ рдХрд╛ рдирд┐рд░реНрдорд╛рдг (MP Reorganisation Act, 2000)
- Madhya Pradesh Reorganisation Act, 2000 ke tahat 1 November 2000 ko 16 jilon ko alag karke Chhattisgarh (Bharat ka 26th rajya) bana.
- Ye 16 jile gaye: Bastar, Bilaspur, Dantewada, Dhamtari, Durg, Janjgir-Champa, Jashpur, Kanker, Kawardha, Korba, Koriya, Mahasamund, Raigarh, Raipur, Rajnandgaon, Surguja.
- Iske baad MP ke paas 45 jile bache; Lok Sabha seats 29 (Chhattisgarh ko 11); Rajya Sabha 11.
- Ab MP area me 2nd (Rajasthan ke baad) hai.
1.4 рд░рд╛рдЬреНрдп рдкреНрд░рддреАрдХ (State Symbols)
| рдкреНрд░рддреАрдХ | рдирд╛рдо | рдпрд╛рдж рд░рдЦрдиреЗ рдХреА рдмрд╛рдд |
|---|---|---|
| рд░рд╛рдЬрдХреАрдп рдкрд╢реБ | рдмрд╛рд░рд╣рд╕рд┐рдВрдЧрд╛ (Barasingha / Hard-ground swamp deer) | Kanha NP me bachaya gaya; hard-ground wali subspecies branderi |
| рд░рд╛рдЬрдХреАрдп рдкрдХреНрд╖реА | рджреВрдзрд░рд╛рдЬ (Asian Paradise Flycatcher / рд╢рд╛рд╣ рдмреБрд▓рдмреБрд▓) | Lambi safed/lal poonch |
| рд░рд╛рдЬрдХреАрдп рд╡реГрдХреНрд╖ | рдмрд░рдЧрдж (Banyan) | тАФ |
| рд░рд╛рдЬрдХреАрдп рдордЫрд▓реА | рдорд╣рд╛рд╢реАрд░ (Mahseer, Tor) | Narmada jaisi saaf behti nadiyon ki machhli |
| рд░рд╛рдЬрдХреАрдп рдЦреЗрд▓ | рдорд▓рдЦрдВрдм (Mallakhamb) | тАФ |
State emblem (рд░рд╛рдЬрдЪрд┐рд╣реНрди): gol ghere me 24 stupa aur gehu (wheat) va dhaan (paddy) ki baliyan.
- MP 1 Nov 1956 ko bana; Chhattisgarh 1 Nov 2000 ko alag hua тАФ dono ki date "1 November" hi hai.
- Sironj pehle Rajasthan (Kota) me tha тАФ MP ko mila. Sunel MP se Rajasthan gaya. Ulta mat karna.
- Vindhya Pradesh B тЖТ C hua (downgrade), jabki 2025 paper ne "upgraded" shabd use kiya тАФ answer phir bhi 1950.
- Rajya pashu Barasingha hai, Bagh (tiger) nahi; rajya pakshi Dudhraj hai, Mor nahi.
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
1956тАУ2000 tak MP area me No. 1 tha; 2000 ke baad Rajasthan No. 1 aur MP No. 2 hai.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 17 Jan 2026, Shift 1]
MP Vidhan Sabha ki official history ke anusar Vindhya Pradesh 4 April 1948 ko bana. (1 Mar 1952 = Up-Rajyapal shasit kshetra bana; 21 Apr 1952 = Vidhan Sabha ki pehli baithak.)
ЁЯУМ 2. рд╕реНрдерд┐рддрд┐, рд╡рд┐рд╕реНрддрд╛рд░, рд╕реАрдорд╛рдПрдБ, рд╕рдВрднрд╛рдЧ рдПрд╡рдВ рдЬрд┐рд▓реЗ (Location, Borders, Divisions & Districts) (6 min read)
2.1 рд╕реНрдерд┐рддрд┐ рдПрд╡рдВ рд╡рд┐рд╕реНрддрд╛рд░ (Location & Extent)
| рд╡рд┐рд╖рдп | рддрдереНрдп |
|---|---|
| рдЕрдХреНрд╖рд╛рдВрд╢ (Latitude) | 21┬░6тА▓ N тАУ 26┬░30тА▓ N |
| рджреЗрд╢рд╛рдВрддрд░ (Longitude) | 74┬░9тА▓ E тАУ 82┬░48тА▓ E |
| рдХреНрд╖реЗрддреНрд░рдлрд▓ (Area) | 3,08,252 рд╡рд░реНрдЧ km тАФ Bharat ka 9.38%; area me 2nd (Rajasthan 1st) |
| рд▓рдВрдмрд╛рдИ | Purv-Paschim (EтАУW) lagbhag 870 km; Uttar-Dakshin (NтАУS) lagbhag 605 km |
| рдЙрдкрдирд╛рдо | Bharat ka "рд╣реГрджрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢" (Heart of India) тАФ desh ke beech me; landlocked (samudra se nahi judta) |
рдХрд░реНрдХ рд░реЗрдЦрд╛ (Tropic of Cancer, 23.5┬░ N) MP ke beech se guzarti hai тАФ 14 jile: Ratlam, Ujjain, Agar-Malwa, Rajgarh, Sehore, Bhopal, Vidisha, Raisen, Sagar, Damoh, Katni, Jabalpur, Umaria, Shahdol.
2.2 рдкрдбрд╝реЛрд╕реА рд░рд╛рдЬреНрдп (5 Neighbouring States)
| рджрд┐рд╢рд╛ | рд░рд╛рдЬреНрдп | рдиреЛрдЯ |
|---|---|---|
| рдЙрддреНрддрд░ / рдЙрддреНрддрд░-рдкреВрд░реНрд╡ | рдЙрддреНрддрд░ рдкреНрд░рджреЗрд╢ | Sabse lambi seema |
| рдкреВрд░реНрд╡ / рджрдХреНрд╖рд┐рдг-рдкреВрд░реНрд╡ | рдЫрддреНрддреАрд╕рдЧрдврд╝ | 2000 me MP se hi bana |
| рджрдХреНрд╖рд┐рдг | рдорд╣рд╛рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░ | тАФ |
| рдкрд╢реНрдЪрд┐рдо | рдЧреБрдЬрд░рд╛рдд | Sabse chhoti seema тАФ sirf Jhabua aur Alirajpur jile chhoote hain |
| рдЙрддреНрддрд░-рдкрд╢реНрдЪрд┐рдо | рд░рд╛рдЬрд╕реНрдерд╛рди | тАФ |
2.3 рд╕рдВрднрд╛рдЧ рдПрд╡рдВ рдЬрд┐рд▓реЗ (Divisions & Districts) тАФ (Sep 2026 tak)
- 10 рд╕рдВрднрд╛рдЧ (Divisions): Bhopal, Indore, Ujjain, Gwalior, Chambal (Morena), Jabalpur, Sagar, Rewa, Shahdol, Narmadapuram.
- 55 рдЬрд┐рд▓реЗ (Districts) тАФ (Sep 2026 tak, mpdistricts.nic.in). Hoshangabad ka naam ab Narmadapuram hai.
| рд╡рд░реНрд╖ | рдирдП рдЬрд┐рд▓реЗ (рдХрд╣рд╛рдБ рд╕реЗ рдмрдиреЗ) |
|---|---|
| 1998 | Dindori (Mandla se) тАФ aur isi daur me kai aur jile |
| 2003 | Ashoknagar, Burhanpur, Anuppur |
| 2008 | Alirajpur, Singrauli |
| 2013 | Agar-Malwa (51st) |
| 2018 | Niwari (52nd, Tikamgarh se) |
| 2023 | Mauganj (53rd, Rewa se), Pandhurna (54th, Chhindwara se), Maihar (55th, Satna se) |
- MP 5 rajyon se ghira hai (Nepal ya kisi desh se nahi). Sabse lambi seema UP, sabse chhoti Gujarat.
- Karka rekha 14 jilon se тАФ purani kitabon me 13 likha milta hai (Agar-Malwa banne se pehle ka).
- "Sabse bada / chhota jila (area)" ka sawaal savdhani se тАФ 2023 me Chhindwara se Pandhurna alag hua; purani kitabon ka Chhindwara/Datia wala data ab badal chuka ho sakta hai.
- Pandhurna aur Maihar dono ek hi din (5 Oct 2023) bane. Zyadatar srot (Rajasva vibhag ke aadesh ki khabrein, maihar.nic.in) = Pandhurna 54va, Maihar 55va; par pandhurna.nic.in khud ko "55va" likhta hai. Isliye "kis jile se bana" wala fact zyada pakka hai.
- 2017 paper ka "UP aur Chhattisgarh dono se lagne wala jila" sawaal CANCELLED hua tha тАФ naye jilon ke kaaran aise sawaal risky hote hain.
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
UP, Chhattisgarh, Maharashtra, Gujarat, Rajasthan.
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
Dindori 1998 me Mandla jile se alag hua.
ЁЯУМ 3. рднреМрддрд┐рдХ рд╡рд┐рднрд╛рдЧ, рдЬрд▓рд╡рд╛рдпреБ рдПрд╡рдВ рдорд┐рдЯреНрдЯреА (Physiography, Climate & Soils) (6 min read)
3.1 рдкреНрд░рдореБрдЦ рднреМрддрд┐рдХ рдкреНрд░рджреЗрд╢ (Main Physical Regions)
Alag-alag kitabein MP ko alag sankhya ke prakritik bhaagon me baantti hain, isliye sankhya ratne ki jagah naam aur pehchaan yaad karein:
| рдкреНрд░рджреЗрд╢ | рдХрд╣рд╛рдБ | рдкрд╣рдЪрд╛рди |
|---|---|---|
| рдорд╛рд▓рд╡рд╛ рдкрдард╛рд░ (Malwa Plateau) | Pashchim-madhya MP: Indore, Ujjain, Dewas, Ratlam, Mandsaur, Bhopal ke aaspaas | Deccan Trap (jwalamukhi lava) se bana; kaali mitti; soybean-gehu ka kshetra |
| рд╡рд┐рдВрдзреНрдпрд╛рдЪрд▓ рд╢реНрд░реЗрдгреА (Vindhya Range) | Narmada ke uttar me | Balua pathar (sandstone); Kaimur aur Bhander iske hisse |
| рд╕рддрдкреБрдбрд╝рд╛ рд╢реНрд░реЗрдгреА (Satpura Range) | Narmada ke dakshin me | Pashchim me Rajpipla, beech me Mahadeo (Pachmarhi), purv me Maikal (Amarkantak) |
| рдмреБрдВрджреЗрд▓рдЦрдВрдб (Bundelkhand) | Uttar MP: Chhatarpur, Tikamgarh, Datia, Niwari, Panna ka hissa | Purani granite-gneiss chattanein; mishrit laal-kaali mitti |
| рдмрдШреЗрд▓рдЦрдВрдб (Baghelkhand) | Uttar-purv: Rewa, Satna, Sidhi, Singrauli, Shahdol | Kaimur pahadiyan; Son ghati; koyla (Singrauli) |
| рдирд░реНрдорджрд╛ рдШрд╛рдЯреА (Narmada Valley) | Vindhya aur Satpura ke beech | Bhransh ghati (Rift Valley); upjaau kaali mitti |
| рдордзреНрдп рднрд╛рд░рдд рдкрдард╛рд░ / рдЪрдВрдмрд▓ рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ | Uttar-pashchim: Gwalior, Bhind, Morena, Shivpuri | Chambal ke beehad (ravines) тАФ gully erosion |
- рд╕рдмрд╕реЗ рдКрдБрдЪреА рдЪреЛрдЯреА: рдзреВрдкрдЧрдврд╝ (Dhupgarh) тАФ lagbhag 1350 m, Mahadeo pahadiyan, Pachmarhi (Narmadapuram), Satpura shreni.
- Pachmarhi = MP ka ekmatra pramukh hill station, "рд╕рддрдкреБрдбрд╝рд╛ рдХреА рд░рд╛рдиреА".
- Amarkantak (Anuppur) тАФ Maikal shreni; Narmada aur Son dono ka udgam.
3.2 рдЬрд▓рд╡рд╛рдпреБ (Climate)
- MP ki jalvayu рдЙрд╖реНрдгрдХрдЯрд┐рдмрдВрдзреАрдп рдорд╛рдирд╕реВрдиреА (Tropical Monsoon) hai тАФ 3 ritu: garmi (MarchтАУJune), varsha (JuneтАУSept, mukhya roop se dakshin-paschim monsoon se), sardi (NovтАУFeb).
- Karka rekha beech se guzarne ke kaaran garmi me uttar MP (Gwalior-Chambal) bahut garm hota hai.
- Varsha purv/dakshin-purv me zyada aur uttar-paschim me kam hoti hai; Pachmarhi (pahadi) me sabse zyada varsha maani jaati hai.
3.3 рдорд┐рдЯреНрдЯреА (Soils)
| рдорд┐рдЯреНрдЯреА | рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ | рдлрд╕рд▓ / рд╡рд┐рд╢реЗрд╖рддрд╛ |
|---|---|---|
| рдХрд╛рд▓реА рдорд┐рдЯреНрдЯреА (Black / Regur) | Malwa pathar, Narmada ghati тАФ sabse bade hisse me | Kapas, soybean, gehu; paani rok kar rakhti hai |
| рд▓рд╛рд▓-рдкреАрд▓реА рдорд┐рдЯреНрдЯреА (Red-Yellow) | Purvi MP: Baghelkhand, Mandla, Balaghat, Shahdol | Dhaan (paddy) |
| рдЬрд▓реЛрдврд╝ рдорд┐рдЯреНрдЯреА (Alluvial) | Uttari MP: Bhind, Morena, Gwalior (Chambal kshetra) | Gehu, sarson |
| рдорд┐рд╢реНрд░рд┐рдд рд▓рд╛рд▓-рдХрд╛рд▓реА (Mixed Red-Black) | Bundelkhand | Kam upjaau |
| рд▓реИрдЯреЗрд░рд╛рдЗрдЯ (Laterite) | Chhote-chhote hisson me | тАФ |
тЪая╕П рд╢реБрд╖реНрдХ / рдорд░реБрд╕реНрдерд▓реАрдп рдорд┐рдЯреНрдЯреА (Arid soil) MP me nahi milti тАФ woh Rajasthan me hai.
- Narmada Vindhya (uttar) aur Satpura (dakshin) ke beech тАФ "Satpura uttar me" jaisa option galat.
- Dhupgarh Satpura (Mahadeo hills) me hai, Vindhya me nahi.
- Malwa ki kaali mitti Deccan Trap lava se bani hai.
- "Physical regions kitne" тАФ kitabon me sankhya alag-alag hai; option me jo sankhya aapki standard book me ho wahi lagayein, warna chhod dein.
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
Arid (marusthaliya) mitti Rajasthan jaise sookhe kshetron me hoti hai; MP me kaali, laal-peeli, jalodh, mishrit aur laterite milti hain.
ЁЯУМ 4. рдирджрд┐рдпрд╛рдБ, рдЬрд▓рдкреНрд░рдкрд╛рдд рдПрд╡рдВ рдмрд╛рдВрдз/рдкрд░рд┐рдпреЛрдЬрдирд╛рдПрдБ (Rivers, Waterfalls, Dams & Projects) (9 min read)
MP ko "рдирджрд┐рдпреЛрдВ рдХрд╛ рдорд╛рдпрдХрд╛" kaha jata hai тАФ yahan se nikli nadiyan Ganga, Yamuna, Godavari aur Arabian Sea tak jaati hain.
4.1 рдирд░реНрдорджрд╛ (Narmada) тАФ MP рдХреА рдЬреАрд╡рди рд░реЗрдЦрд╛
| рд╡рд┐рд╖рдп | рддрдереНрдп (Narmada Control Authority data) |
|---|---|
| рдЙрджреНрдЧрдо | рдЕрдорд░рдХрдВрдЯрдХ (Anuppur), Maikal shreni |
| рдХреБрд▓ рд▓рдВрдмрд╛рдИ | 1312 km тАФ MP me 1077 km; MPтАУMaharashtra seema 35 km; MaharashtraтАУGujarat seema 39 km; Gujarat me 161 km |
| рдмрд╣рд╛рд╡ | Purv se Paschim; Vindhya aur Satpura ke beech Rift Valley me |
| рдореБрд╣рд╛рдирд╛ | рдЦрдВрднрд╛рдд рдХреА рдЦрд╛рдбрд╝реА (Gulf of Khambhat), Bharuch se ~50 km paschim тАФ Estuary (рдЬреНрд╡рд╛рд░рдирджрдореБрдЦ), delta nahi |
| рд░реИрдВрдХ | Prayadweepiya Bharat ki sabse badi paschim-vahini nadi; basin 98,796 km┬▓ |
| рд╕рд╣рд╛рдпрдХ рдирджрд┐рдпрд╛рдБ | рддрд╡рд╛ (Tawa тАФ sabse badi sahayak), Hiran, Banjar, Burhner, Kolar, Kundi, Shakkar, Dudhi |
| рддрдЯ рдХреЗ рдирдЧрд░ | Amarkantak, Mandla, Jabalpur (Bhedaghat), Narmadapuram, Omkareshwar, Maheshwar |
| NCA | Narmada Control Authority тАФ HQ Indore (20 Dec 1980 se) |
4.2 рдЕрдиреНрдп рдкреНрд░рдореБрдЦ рдирджрд┐рдпрд╛рдБ (Other Rivers)
| рдирджреА | рдЙрджреНрдЧрдо | рдХрд╣рд╛рдБ рдорд┐рд▓рддреА рд╣реИ / рдЦрд╛рд╕ рдмрд╛рдд |
|---|---|---|
| рдЪрдВрдмрд▓ (рдкреНрд░рд╛рдЪреАрди: рдЪрд░реНрдордгреНрд╡рддреА) | рдЬрд╛рдирд╛рдкрд╛рд╡ рдкрд╣рд╛рдбрд╝реА, Mhow (Indore) | Yamuna me (UP); beehad banati hai; sahayak: Kshipra, Kali Sindh, Parbati, Banas |
| рдХреНрд╖рд┐рдкреНрд░рд╛ (Shipra) | Kakri Bardi pahadi, Indore ke paas | Chambal me; tat par Ujjain (Simhastha) |
| рдмреЗрддрд╡рд╛ (рдкреНрд░рд╛рдЪреАрди: рд╡реЗрддреНрд░рд╡рддреА) | Kumra gaon, Raisen (Vindhya) | Yamuna me (Hamirpur, UP); tat par Vidisha, Orchha; baandh: Rajghat, Matatila |
| рдХреЗрди (Ken) | Kaimur pahadi | Yamuna me (Banda, UP); Panna NP se guzarti hai; Raneh fall |
| рд╕реЛрди (Son) | рдЕрдорд░рдХрдВрдЯрдХ | Ganga me (Patna ke paas); Ganga ki badi dakshini sahayak; Bansagar dam |
| рддрд╛рдкреНрддреА/рддрд╛рдкреА | рдореБрд▓рддрд╛рдИ (Betul) | Paschim-vahini; Burhanpur tat par; Khambhat ki khadi (Surat) тАФ estuary |
| рдорд╛рд╣реА (Mahi) | Minda gaon / Sardarpur, Dhar | Paschim-vahini; Khambhat ki khadi; Karka rekha ko 2 baar kaat-ti hai |
| рд╡реИрдирдЧрдВрдЧрд╛ | Seoni | Dakshin me Godavari tantra me |
4.3 рдкреНрд░рдореБрдЦ рдЬрд▓рдкреНрд░рдкрд╛рдд (Waterfalls)
| рдЬрд▓рдкреНрд░рдкрд╛рдд | рдирджреА | рдЬрд┐рд▓рд╛ |
|---|---|---|
| рдмрд╣реБрддреА (Bahuti) тАФ MP ka sabse ooncha (~198 m) | Sellar (Selar) | Mauganj (pehle Rewa) |
| рдЪрдЪрд╛рдИ (Chachai) | Beehar (Bihad) | Rewa |
| рдХреЗрд╡рдЯреА (Keoti) | Mahana | Rewa |
| рдкреВрд░реНрд╡рд╛ (Purwa) | Tons (Tamsa) | Rewa |
| рдзреБрдЖрдБрдзрд╛рд░ (Dhuandhar) | Narmada | Jabalpur (Bhedaghat, safed sangmarmar) |
| рдХрдкрд┐рд▓рдзрд╛рд░рд╛, рджреБрдЧреНрдзрдзрд╛рд░рд╛ | Narmada | Anuppur (Amarkantak) |
| рд╕рд╣рд╕реНрд░рдзрд╛рд░рд╛ | Narmada | Maheshwar (Khargone) |
| рд░рдиреЗрд╣ (Raneh) | Ken | Chhatarpur |
| рдкрд╛рддрд╛рд▓рдкрд╛рдиреА | тАФ | Indore (Mhow) |
| рд░рдЬрдд рдкреНрд░рдкрд╛рдд, рдмреА рдлреЙрд▓, рдбрдЪреЗрд╕ рдлреЙрд▓ | тАФ | Pachmarhi |
4.4 рдкреНрд░рдореБрдЦ рдмрд╛рдВрдз рдПрд╡рдВ рдкрд░рд┐рдпреЛрдЬрдирд╛рдПрдБ (Dams & Projects)
| рдмрд╛рдВрдз | рдирджреА | рд╕реНрдерд╛рди | рдЦрд╛рд╕ рдмрд╛рдд |
|---|---|---|---|
| рдЗрдВрджрд┐рд░рд╛ рд╕рд╛рдЧрд░ | Narmada | Punasa (Narmada Nagar), Khandwa | Bharat ka sabse bada jalashay (storage 12.22 BCM); 1000 MW (8├Ч125); neev 23 Oct 1984 (Indira Gandhi); NHDC chalata hai |
| рдУрдВрдХрд╛рд░реЗрд╢реНрд╡рд░ | Narmada | Khandwa | 520 MW jalvidyut; jalashay par floating solar |
| рдорд╣реЗрд╢реНрд╡рд░ | Narmada | Khargone | 400 MW; MP me Narmada par aakhri bada baandh |
| рдмрд░рдЧреА (рд░рд╛рдиреА рдЕрд╡рдВрддреАрдмрд╛рдИ рд▓реЛрдзреА рд╕рд╛рдЧрд░) | Narmada | Jabalpur | Narmada par shuruaati bade baandhon me |
| рд╕рд░рджрд╛рд░ рд╕рд░реЛрд╡рд░ | Narmada | Kevadia (Gujarat) | MP-Gujarat-Maharashtra-Rajasthan ki sanyukt yojana; bijli hissa MP 57%, Maharashtra 27%, Gujarat 16% |
| рддрд╡рд╛ | Tawa | Narmadapuram | Jalashay = Ramsar site (2024) |
| рдЧрд╛рдВрдзреА рд╕рд╛рдЧрд░ | Chambal | Mandsaur | Chambal ghati yojana ka pehla baandh (MP me); baaki Rana Pratap Sagar, Jawahar Sagar, Kota barrage Rajasthan me |
| рдмрд╛рдгрд╕рд╛рдЧрд░ | Son | Deolond, Shahdol | MP-UP-Bihar sanyukt yojana |
| рд░рд╛рдЬрдШрд╛рдЯ | Betwa | AshoknagarтАУLalitpur (UP) seema | MP-UP sanyukt |
рдХреЗрди-рдмреЗрддрд╡рд╛ рд▓рд┐рдВрдХ рдкрд░рд┐рдпреЛрдЬрдирд╛: National Perspective Plan (1980) ke tahat nadi-jodo ki pehli pariyojana. Ken nadi par Daudhan baandh (Panna/Chhatarpur). PM ne 25 Dec 2024 ko Khajuraho me aadharshila rakhi (Atal ji ki 100vi jayanti par).
- Narmada kul 1312 km, MP me 1077 km тАФ dono options saath aate hain.
- Narmada, Tapti, Mahi тАФ paschim-vahini, estuary banati hain (delta nahi).
- Sardar Sarovar Gujarat me hai, lekin bijli ka sabse bada hissa (57%) MP ko milta hai.
- Sabse ooncha jalprapat Bahuti тАФ ab ye naye Mauganj jile me hai (purani kitabon me Rewa likha hai).
- Chambal ghati ke 4 baandhon me sirf Gandhi Sagar MP me.
- Son aur Narmada dono Amarkantak se тАФ Son uttar (Ganga) ki ore, Narmada paschim (Arabian Sea) ki ore.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 16 Jan 2026, Shift 1]
Narmada Vindhya (uttar) aur Satpura (dakshin) ke beech rift valley me behti hai.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 18 Jan 2026, Shift 2]
Kevadia (Gujarat) me Narmada par; MP ko bijli ka 57% hissa.
ЁЯУМ 5. рд╡рди, рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдЙрджреНрдпрд╛рди, рдЯрд╛рдЗрдЧрд░ рд░рд┐рдЬрд╝рд░реНрд╡, рдмрд╛рдпреЛрд╕реНрдлреАрдпрд░ рд╡ рд░рд╛рдорд╕рд░ рд╕реНрдерд▓ (Forests & Wildlife) (9 min read)
5.1 рд╡рди (Forests)
- MP ka abhilikhit van kshetra (Recorded Forest Area) 94,689 km┬▓ тАФ Bharat me 1st (rajya ke area ka lagbhag 30.7%).
- Zyadatar рдЙрд╖реНрдгрдХрдЯрд┐рдмрдВрдзреАрдп рд╢реБрд╖реНрдХ рдкрд░реНрдгрдкрд╛рддреА (Tropical Dry Deciduous) van; purv me nam (moist) parnpaati.
- рд╕рд╛рдЧреМрди (Teak) тАФ paschimi/dakshini MP; рд╕рд╛рд▓ (Sal) тАФ purvi MP (Mandla, Balaghat, Dindori, Shahdol).
- Chambal-Gwalior aur sookhe kshetron me kanteele van (Thorn forests). NCERT: thorn forest Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, UP, Haryana ke ardh-shushk kshetron me.
- рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдпрдХреГрдд рд▓рдШреБ рд╡рдиреЛрдкрдЬ: Tendu patta aur Sal beej par rajya sarkar ka ekadhikar (vyapar).
5.2 рдЯрд╛рдЗрдЧрд░ рд░рд┐рдЬрд╝рд░реНрд╡ (Tiger Reserves) тАФ 9 (Sep 2026 tak, NTCA)
| # | рдЯрд╛рдЗрдЧрд░ рд░рд┐рдЬрд╝рд░реНрд╡ | рдЬрд┐рд▓рд╛ / рдЦрд╛рд╕ рдмрд╛рдд |
|---|---|---|
| 1 | рдХрд╛рдиреНрд╣рд╛ | Mandla-Balaghat; Barasingha; 1955 me NP |
| 2 | рдкреЗрдВрдЪ | Seoni-Chhindwara; Kipling ki "Jungle Book" ka kshetra |
| 3 | рдмрд╛рдВрдзрд╡рдЧрдврд╝ | Umaria |
| 4 | рдкрдиреНрдирд╛ | Panna-Chhatarpur; 1994 me tiger reserve; Ken nadi |
| 5 | рд╕рддрдкреБрдбрд╝рд╛ | Narmadapuram (Pachmarhi) |
| 6 | рд╕рдВрдЬрдп-рджреБрдмрд░реА | Sidhi |
| 7 | рд╡реАрд░рд╛рдВрдЧрдирд╛ рджреБрд░реНрдЧрд╛рд╡рддреА | Sagar-Damoh-Narsinghpur (2023) |
| 8 | рд░рд╛рддрд╛рдкрд╛рдиреА | Raisen-Sehore; Dec 2024 (Bharat ka 57th) |
| 9 | рдорд╛рдзрд╡ | Shivpuri; 9 March 2025 (Bharat ka 58th) |
"Tiger State": All India Tiger Estimation 2022 me MP me 785 baagh тАФ desh me sabse zyada (Karnataka 563, 2nd). MP me desh ke sabse zyada tiger reserve hain.
Cheetah: Kuno NP (Sheopur) me 17 Sep 2022 ko Namibia se laaye cheete chhode gaye; Gandhi Sagar Sanctuary (Mandsaur-Neemuch) cheeton ka doosra ghar.
5.3 рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдЙрджреНрдпрд╛рди (National Parks) тАФ 11 (Sep 2026 tak, MP Tourism)
Kanha (1955, MP ka sabse bada NP), Bandhavgarh, Pench, Satpura, Panna, Madhav (Shivpuri), Sanjay (Sidhi), Van Vihar (Bhopal), Kuno (Sheopur), Mandla Plant Fossils NP (Ghughua, Dindori), Dinosaur Fossil NP (Dhar).
- Sakhya Sagar тАФ kritrim jheel, Madhav NP (Shivpuri) me; Ramsar site.
- Wildlife sanctuaries 25 se zyada hain; nayi notification hoti rehti hai, isliye exact sankhya ke sawaal me savdhani.
5.4 рдмрд╛рдпреЛрд╕реНрдлреАрдпрд░ рд░рд┐рдЬрд╝рд░реНрд╡ (3) рдПрд╡рдВ рд░рд╛рдорд╕рд░ рд╕реНрдерд▓ (5)
| Biosphere Reserve | UNESCO MAB list me |
|---|---|
| рдкрдЪрдордврд╝реА (Pachmarhi) | 2009 |
| рдЕрдорд░рдХрдВрдЯрдХ-рдЕрдЪрд╛рдирдХрдорд╛рд░ (MP + Chhattisgarh) | 2012 |
| рдкрдиреНрдирд╛ (Panna) | 2020 |
| Ramsar Site (Sep 2026 tak тАФ 5) | рдЬрд┐рд▓рд╛ | рд╡рд░реНрд╖ |
|---|---|---|
| рднреЛрдЬ рд╡реЗрдЯрд▓реИрдВрдб (Upper + Lower Lake) | Bhopal | 2002 (MP ki pehli) |
| рд╕рд┐рд░рдкреБрд░ рд╡реЗрдЯрд▓реИрдВрдб | Indore | 2022 |
| рдпрд╢рд╡рдВрдд рд╕рд╛рдЧрд░ | Indore | 2022 |
| рд╕рд╛рдВрдЦреНрдп рд╕рд╛рдЧрд░ (Sakhya Sagar) | Shivpuri | 2022 |
| рддрд╡рд╛ рдЬрд▓рд╛рд╢рдп | Narmadapuram | 2024 |
ЁЯСЙ Indore akela jila jisme 2 Ramsar site hain.
- Purani kitabon me "7 tiger reserve" / "12 NP" likha hai тАФ ab 9 TR aur 11 NP (Sep 2026 tak).
- Kanha = MP ka sabse bada NP aur Barasingha ke liye; Kuno = cheetah; Sakhya Sagar = Madhav NP.
- Van Vihar (Bhopal) ek NP hai тАФ "zoo" samajh kar option mat chhodna.
- Thorn forest wale sawaal me West Bengal ya Kerala jaise nam rajya odd-one-out hote hain.
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
Shivpuri; 2022 me Ramsar site bani.
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
Tendu patta aur Sal beej dono rashtriyakrit laghu vanopaj hain.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 16 Jan 2026, Shift 1]
NCERT ke anusar thorn forest ardh-shushk Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, UP, Haryana me; West Bengal nam (humid) rajya hai.
ЁЯУМ 6. рдХреГрд╖рд┐, рдЦрдирд┐рдЬ, рдЙрджреНрдпреЛрдЧ, рдКрд░реНрдЬрд╛ рдПрд╡рдВ рдкрд░рд┐рд╡рд╣рди (Agriculture, Minerals, Industry, Power, Transport) (9 min read)
6.1 рдХреГрд╖рд┐ тАФ рдЙрддреНрдкрд╛рджрди рдореЗрдВ MP рдХреА рд░реИрдВрдХ (Economic Survey 2025-26, рд╡рд░реНрд╖ 2024-25 рдХрд╛ data)
| рдлрд╕рд▓ | MP рдХреА рд░реИрдВрдХ | рдиреЛрдЯ |
|---|---|---|
| рдХреБрд▓ рджрд▓рд╣рди (Total Pulses) | 1st | Desh ka ~20% |
| рдордХреНрдХрд╛ (Maize) | 1st | тАФ |
| рдЧреЗрд╣реВрдБ (Wheat) | 2nd | UP 1st; Sehore ka Sharbati gehu (GI) |
| рдХреБрд▓ рдЦрд╛рджреНрдпрд╛рдиреНрди (Foodgrains) | 2nd | UP 1st |
| рд╕реЛрдпрд╛рдмреАрди (Soybean) | 2nd (2024-25) | Maharashtra 1st; paramparik roop se MP = "Soya State"; ICAR ka Soybean Research Institute Indore me |
| рдЪрдирд╛ (Gram) | 2nd (2024-25) | Maharashtra 1st |
| рдХреБрд▓ рддрд┐рд▓рд╣рди (Oilseeds) | 2nd | Rajasthan 1st |
| рд▓рд╣рд╕реБрди (Garlic) | 1st | Desh ka ~37%; Ratlam Riyawan lahsun (GI) |
6.2 рдЦрдирд┐рдЬ (Minerals) тАФ IBM (Indian Minerals Yearbook 2022)
| рдЦрдирд┐рдЬ | MP рдХреА рд╕реНрдерд┐рддрд┐ | рдкреНрд░рдореБрдЦ рд╕реНрдерд╛рди |
|---|---|---|
| рд╣реАрд░рд╛ (Diamond) | Ekmatra utpadak rajya; desh ke ~90% sansadhan | Majhgawan, Panna (NMDC) тАФ Bharat ki ekmatra mechanised heera khadan; Panna Diamond ko GI |
| рддрд╛рдВрдмрд╛ (Copper) | Copper concentrate ka pramukh utpadak | Malanjkhand, Balaghat тАФ Bharat ki sabse badi copper ore khadan (Hindustan Copper) |
| рдореИрдВрдЧрдиреАрдЬ (Manganese) | 2021-22 me sabse bada utpadak (32%); MP + Odisha do pramukh rajya | BalaghatтАУChhindwaraтАУNimarтАУMandlaтАУJhabua belt |
| рдбрд╛рдпрд╕реНрдкреЛрд░, рдкрд╛рдпрд░реЛрдлрд┐рд▓рд╛рдЗрдЯ | Pramukh utpadak | Chhatarpur, Shivpuri, Tikamgarh |
| рдЪреВрдирд╛ рдкрддреНрдерд░ (Limestone) | Pramukh utpadak | Katni, Satna, Maihar тАФ cement udyog |
| рдХреЛрдпрд▓рд╛ (Coal) | Pramukh | Singrauli, Shahdol, Umaria, Betul |
6.3 рдкреНрд░рдореБрдЦ рдЙрджреНрдпреЛрдЧ (Industries)
| рдЙрджреНрдпреЛрдЧ | рд╕реНрдерд╛рди | рддрдереНрдп |
|---|---|---|
| Security Paper Mill | Narmadapuram | Currency/security kagaz; 9 March 1967 ko udghatan (Morarji Desai) |
| Bank Note Press | Dewas | 1974 me sthapit тАФ note chhapai |
| Nepa Mills | Nepanagar (Burhanpur) | Bharat ki pehli akhbari kagaz (newsprint) mill; utpadan 1956 se |
| BHEL | Bhopal | Bhari vidyut upkaran |
| Gun Carriage Factory, Vehicle Factory | Jabalpur | Raksha utpadan |
| Automobile hub | Pithampur (Dhar) | "Detroit of India" kaha jata hai |
| Industrial area | Mandideep (Raisen) | Bhopal ke paas |
| Cement | Katni, Satna, Maihar | Limestone ke kaaran |
тЪая╕П Bhopal Gas Tragedy: 2тАУ3 Dec 1984, Union Carbide factory se MIC (Methyl Isocyanate) gas ka risaav.
6.4 рдКрд░реНрдЬрд╛ (Power)
- Vindhyachal Super Thermal Power Station (NTPC, Singrauli) тАФ 4760 MW, Bharat ka sabse bada power station.
- Sasan UMPP (Singrauli), Satpura TPS (Sarni, Betul), Sanjay Gandhi TPS (Birsinghpur, Umaria), Amarkantak TPS (Chachai, Anuppur), Shri Singaji TPS (Khandwa).
- Jalvidyut: Indira Sagar (1000 MW), Omkareshwar (520 MW), Maheshwar (400 MW), Gandhi Sagar, Bargi.
- Rewa Ultra Mega Solar (Gurh, Rewa) тАФ 750 MW; 3 Jan 2020 ko poora chalu; PM ne 10 July 2020 ko rashtra ko samarpit kiya. Bijli ka 24% Delhi Metro ko (rajya ke bahar institutional grahak ko dene wala pehla RE project), 76% MP discoms ko; World Bank President's Award.
6.5 рдкрд░рд┐рд╡рд╣рди (Transport)
- West Central Railway (рдкрд╢реНрдЪрд┐рдо рдордзреНрдп рд░реЗрд▓рд╡реЗ) ka mukhyalay: Jabalpur.
- Bhopal ka Habibganj station ab Rani Kamlapati station (2021 me naam badla).
- Hawai adde: Raja Bhoj (Bhopal), Devi Ahilyabai Holkar (Indore), Rajmata Vijayaraje Scindia (Gwalior), Dumna (Jabalpur).
- Soybean aur chana me 2023-24 me MP 1st tha, 2024-25 (Economic Survey 2025-26) me 2nd. Sawaal me saal dekhein; "Soya State" naam paramparik hai.
- Heera: MP ekmatra utpadak (Panna); copper ki sabse badi khadan Malanjkhand тАФ Rajasthan ki Khetri nahi.
- Manganese: MP aur Odisha do pramukh rajya; option me Odisha ho to wahi chunein.
- Sardar Sarovar ki bijli, Vindhyachal (Singrauli) aur Sasan тАФ sab alag cheezein hain; Vindhyachal = NTPC, sabse bada.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 16 Jan 2026, Shift 2]
Hindustan Copper ki open-pit khadan.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 17 Jan 2026, Shift 1]
NCERT (Class 10 Geography) me yahi belt di gayi hai.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 21 Jan 2026, Shift 1]
IBM data: 2021-22 me MP 32% ke saath sabse aage; Odisha doosra pramukh rajya.
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
ЁЯУМ 7. рдЬрдирдЧрдгрдирд╛ 2011 тАФ рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ (Census 2011 Data) (5 min read)
| рд╕реВрдЪрдХ (Indicator) | рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ |
|---|---|
| рдХреБрд▓ рдЬрдирд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ | 7,26,26,809 тАФ desh me 5th; Bharat ki ~6% |
| рдкреБрд░реБрд╖ / рдорд╣рд┐рд▓рд╛ | 3,76,12,306 / 3,50,14,503 |
| рджрд╢рдХреАрдп рд╡реГрджреНрдзрд┐ (2001тАУ11) | ~20.3% |
| рдЬрдирдШрдирддреНрд╡ (Density) | 236 vyakti / km┬▓ |
| рд▓рд┐рдВрдЧрд╛рдиреБрдкрд╛рдд (Sex ratio) | 931 (shishu lingaanupat 0тАУ6 varsh: 918) |
| рд╕рд╛рдХреНрд╖рд░рддрд╛ (Literacy) | 69.32% тАФ purush 78.73%, mahila 59.24% |
| рдирдЧрд░реАрдп рдЬрдирд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ | ~27.6% |
| рдЕрдиреБрд╕реВрдЪрд┐рдд рдЬрдирдЬрд╛рддрд┐ (ST) | 1,53,16,784 = 21.1% тАФ desh me sabse zyada ST aabadi wala rajya |
| рдЕрдиреБрд╕реВрдЪрд┐рдд рдЬрд╛рддрд┐ (SC) | ~15.6% |
рдЬрд┐рд▓реЗрд╡рд╛рд░ рд░рд┐рдХреЙрд░реНрдб (District records, Census 2011 ke samay ke jile)
| рд╕реВрдЪрдХ | рд╕рд░реНрд╡рд╛рдзрд┐рдХ | рдиреНрдпреВрдирддрдо |
|---|---|---|
| рдЬрдирд╕рдВрдЦреНрдпрд╛ | Indore | Harda |
| рдЬрдирдШрдирддреНрд╡ | Bhopal (855) | Dindori (94) |
| рд╕рд╛рдХреНрд╖рд░рддрд╛ | Jabalpur (81.07%) | Alirajpur (36.10%) |
| рд▓рд┐рдВрдЧрд╛рдиреБрдкрд╛рдд | Balaghat (1021) | Bhind (837) |
- Jansankhya me MP 5th, area me 2nd тАФ dono ulta mat karna.
- ST sankhya me MP 1st; lekin ST pratishat me Mizoram/Lakshadweep jaise rajya/UT aage hain.
- Balaghat hi akela jila jiska lingaanupat 1000 se upar (1021) tha.
- Ye sab data 2011 ka hai (2011 ke baad census nahi hua); naye jile (Niwari, Mauganj aadi) is table me nahi hain.
ЁЯУМ 8. рдЬрдирдЬрд╛рддрд┐рдпрд╛рдБ, рд▓реЛрдХрдиреГрддреНрдп, рдореЗрд▓реЗ рдПрд╡рдВ рддреНрдпреЛрд╣рд╛рд░ (Tribes, Folk Dances, Fairs & Festivals) (9 min read)
8.1 рдкреНрд░рдореБрдЦ рдЬрдирдЬрд╛рддрд┐рдпрд╛рдБ (Major Tribes)
| рдЬрдирдЬрд╛рддрд┐ | рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ | рдкрд╣рдЪрд╛рди (Tribal Museum, Bhopal ke anusar) |
|---|---|---|
| рднреАрд▓ (Bhil) тАФ MP ki sabse badi (Bhilala, Barela, Patelia sahit ~59.9 lakh; ST ka ~39%) | Jhabua, Alirajpur, Dhar, Barwani, Khargone, Ratlam | Bhagoria tyohar va nritya; Pithora bhitti chitra (Bhil/Bhilala) |
| рдЧреЛрдВрдб (Gond) тАФ 2nd (~50.9 lakh) | Vindhya-Satpura-Narmada kshetra: Mandla, Dindori, Seoni, Chhindwara, Balaghat, Betul | Naam "Konda" (pahad) se; Karma, Saila nritya; Pardhan Gond chitrakala |
| рдмреИрдЧрд╛ (Baiga) тАФ PVTG | Mandla, Dindori, Balaghat, Shahdol | Godna (tattoo); Karma, Saila, Reena nritya |
| рднрд╛рд░рд┐рдпрд╛ (Bharia) тАФ PVTG | Chhindwara (Patalkot), Seoni | Patalkot ki gehri ghati me base |
| рд╕рд╣рд░рд┐рдпрд╛ (Sahariya) тАФ PVTG | Uttar-paschim MP: Sheopur, Shivpuri, Guna, Morena, Gwalior | тАФ |
| рдХреЛрд▓ (Kol) | Rewa, Satna, Sidhi | тАФ |
| рдХреЛрд░рдХреВ (Korku) | Betul, Khandwa, Harda | тАФ |
PVTG (рд╡рд┐рд╢реЗрд╖ рд░реВрдк рд╕реЗ рдХрдордЬреЛрд░ рдЬрдирдЬрд╛рддреАрдп рд╕рдореВрд╣) тАФ MP me 3: Baiga, Bharia, Sahariya.
8.2 рд▓реЛрдХрдиреГрддреНрдп (Folk Dances)
| рдиреГрддреНрдп | рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ / рд╕рдореБрджрд╛рдп | рдХрдм / рдЦрд╛рд╕ рдмрд╛рдд |
|---|---|---|
| рд░рд╛рдИ (Rai) | Bundelkhand; Bedia samaj ki mahilayein (Bedni) | Mridang ke saath; Ram Sahai Pandey (Padma Shri 2022) ne prasiddh kiya |
| рдмрд░реЗрджреА (Baredi) | Bundelkhand; Ahir/gwale | Diwali ke samay |
| рдмрдзрд╛рдИ (Badhai) | Bundelkhand | Janm/vivah jaise shubh avsar |
| рд╕реИрд░рд╛, рдЬрд╡рд╛рд░рд╛ (Saira, Jawara) | Bundelkhand | Fasal/utsav |
| рдордЯрдХреА (Matki) | Malwa; mahilayein | Sir par matki |
| рдЧрдгрдЧреМрд░ (Gangaur) | Nimar | Gangaur utsav |
| рдХрд░рдорд╛ (Karma) | Gond, Baiga | Karma devta / fasal se juda |
| рд╕реИрд▓рд╛ (Saila) | Gond, Baiga | Danda (stick) nritya |
| рднрдЧреЛрд░рд┐рдпрд╛ (Bhagoria) | Bhil | Holi se pehle Bhagoria haat |
| рддреЗрд░рддрд╛рд▓реА (Tertali) | Kamar janjati | Sharir par manjire baandh kar |
8.3 рдореЗрд▓реЗ рдПрд╡рдВ рддреНрдпреЛрд╣рд╛рд░ (Fairs & Festivals)
| рдореЗрд▓рд╛ / рдЙрддреНрд╕рд╡ | рд╕реНрдерд╛рди | рддрдереНрдп |
|---|---|---|
| рд╕рд┐рдВрд╣рд╕реНрде (Kumbh) | Ujjain, Kshipra tat | Har 12 varsh; pichhla 2016, agla 2028 |
| рднрдЧреЛрд░рд┐рдпрд╛ рд╣рд╛рдЯ | Jhabua, Alirajpur, Dhar | Holi se pehle; Bhil samaj |
| рддрд╛рдирд╕реЗрди рд╕рдорд╛рд░реЛрд╣ | Gwalior (Tansen ka maqbara, Hazira) | December; 100th (shatabdi) sanskaran 15тАУ19 Dec 2024 |
| рдЦрдЬреБрд░рд╛рд╣реЛ рдиреГрддреНрдп рд╕рдорд╛рд░реЛрд╣ | Khajuraho (Chhatarpur) | February; 1975 se; 50th sanskaran 20тАУ26 Feb 2024 |
| рдХрд╛рд▓рд┐рджрд╛рд╕ рд╕рдорд╛рд░реЛрд╣ | Ujjain | Kalidas Academy |
| рд▓реЛрдХрд░рдВрдЧ | Bhopal | Gantantra Diwas (26 Jan) ke aaspaas |
| рдирд╛рдЧрджреНрд╡рд╛рд░реА рдореЗрд▓рд╛ | Pachmarhi | Nag Panchami ke aaspaas |
- Sabse badi janjati Bhil, doosri Gond тАФ "Gond sabse badi" purani/galat baat hai (Census 2011 me Bhil aage).
- Pithora painting = Bhil/Bhilala; Gond painting = Pardhan Gond (Jangarh Singh Shyam).
- Rai = Bundelkhand; Matki = Malwa; Karma = Gond/Baiga; Bhagoria = Bhil тАФ kshetra-samudaay ka mel sabse zyada poocha jata hai.
- Janjatiyon ki kul sankhya (43/45/46) alag sources me alag hai тАФ aise sawaal me savdhani.
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
Bundelkhand ke Ahir/gwalon ka nritya.
ЁЯУМ 9. рдХрд▓рд╛, рд╢рд┐рд▓реНрдк, GI рдЯреИрдЧ, рд╕рдВрдЧреАрдд, рд╕рд╛рд╣рд┐рддреНрдп рдПрд╡рдВ рд╡реНрдпрдХреНрддрд┐рддреНрд╡ (Arts, Crafts, GI, Music & Personalities) (9 min read)
9.1 рд╣рд╕реНрддрд╢рд┐рд▓реНрдк рдПрд╡рдВ рд╡рд╕реНрддреНрд░ (Crafts & Textiles)
| рд╢рд┐рд▓реНрдк | рдЬрд┐рд▓рд╛ | рдЦрд╛рд╕ рдмрд╛рдд |
|---|---|---|
| рдЪрдВрджреЗрд░реА рд╕рд╛рдбрд╝реА | Ashoknagar | Halki, jhini buni; MP ka pehla GI tag |
| рдорд╣реЗрд╢реНрд╡рд░реА рд╕рд╛рдбрд╝реА | Maheshwar (Khargone) | Ahilyabai Holkar ke sanrakshan se prasiddh |
| рдмрд╛рдЧ рдкреНрд░рд┐рдВрдЯ | Bagh (Dhar) | Prakritik rangon se hath-thappa chhapai; Bagh nadi |
| рдмрд╛рдЯрд┐рдХ рдкреНрд░рд┐рдВрдЯ | Ujjain (Bherugarh) | Mom (wax) se chhapai; GI |
| рдЪрдордбрд╝реЗ рдХреЗ рдЦрд┐рд▓реМрдиреЗ | Indore | GI |
| рдмреЗрд▓ рдореЗрдЯрд▓ | Datia, Tikamgarh | GI |
| рдЬрд╝рд░реА-рдЬрд╝рд░рджреЛрдЬрд╝реА | Bhopal | Batua (potli) aadi |
9.2 рд▓реЛрдХ рдПрд╡рдВ рдЬрдирдЬрд╛рддреАрдп рдЪрд┐рддреНрд░рдХрд▓рд╛ (Folk & Tribal Painting)
- рдЧреЛрдВрдб рдЪрд┐рддреНрд░рдХрд▓рд╛ тАФ Pardhan Gond; Jangarh Singh Shyam ne ise duniya tak pahunchaya ("Jangarh kalam"). Bhajju Shyam ko Padma Shri (2018). GI: "Gond Painting of MP".
- рдкрд┐рдереЛрд░рд╛ тАФ Bhil/Bhilala ki deewar chitrakala. Bhuri Bai (Bhil chitrakar) тАФ Padma Shri 2021.
- рдорд╛рдВрдбрдирд╛ тАФ Malwa-Nimar me deewar/farsh par banaye jane wale chitra.
9.3 MP рдХреЗ рдкреНрд░рдореБрдЦ GI рдЯреИрдЧ (Sep 2026 tak тАФ chuninda)
Chanderi Saree, Maheshwar Saree, Bagh Print, Leather Toys of Indore, Bell Metal Ware (Datia-Tikamgarh), Jhabua Kadaknath (kaala murga), Ratlami Sev, Sharbati Gehu (Sehore), Morena Gajak, Balaghat Chinnor (chawal), Rewa Sunderja Aam, Ratlam Riyawan Lahsun, Gond Painting, Dindori Wrought Iron Craft, Ujjain Batik, Gwalior Handmade Carpet, Waraseoni Handloom (Balaghat), Jabalpur Stone Craft, Panna Diamond, Khajuraho Stone Craft, Gwalior Papier Mache, Betul Bharewa Metal Craft, Chhatarpur Furniture.
9.4 рд╕рдВрдЧреАрдд (Music)
| рд╡реНрдпрдХреНрддрд┐ / рдШрд░рд╛рдирд╛ | рддрдереНрдп |
|---|---|
| рддрд╛рдирд╕реЗрди | Asli naam Ramtanu (Ramtanu Mishra); janm Gwalior kshetra (Behat); guru Swami Haridas; Akbar ke navratna; maqbara Gwalior тАФ wahi Tansen Samaroh |
| рдЧреНрд╡рд╛рд▓рд┐рдпрд░ рдШрд░рд╛рдирд╛ | Khayal gayaki ka sabse purana gharana; Krishnarao Shankar Pandit isi gharane ke |
| рд░рд╛рдЬрд╛ рдорд╛рдирд╕рд┐рдВрд╣ рддреЛрдорд░ | Gwalior; Dhrupad ke sanrakshak |
| рдореИрд╣рд░ рдШрд░рд╛рдирд╛ | Ustad Allauddin Khan; Maihar band; shishya: Pt. Ravi Shankar, Ali Akbar Khan, Annapurna Devi |
| рдЗрдВрджреМрд░ рдШрд░рд╛рдирд╛ | Ustad Amir Khan |
| рдХреБрдорд╛рд░ рдЧрдВрдзрд░реНрд╡ | Dewas me base shastriya gayak |
| рд▓рддрд╛ рдордВрдЧреЗрд╢рдХрд░ | Janm Indore (28 Sep 1929) |
| рдХрд┐рд╢реЛрд░ рдХреБрдорд╛рд░ | Janm Khandwa |
ЁЯО╡ Gwalior тАФ UNESCO Creative City of Music (1 Nov 2023 se).
9.5 рд╕рд╛рд╣рд┐рддреНрдп рдПрд╡рдВ рдЕрдиреНрдп рд╡реНрдпрдХреНрддрд┐рддреНрд╡ (Literature & Personalities)
| рд╡реНрдпрдХреНрддрд┐ | MP рд╕реЗ рд╕рдВрдмрдВрдз / рдкрд╣рдЪрд╛рди |
|---|---|
| рдХрд╛рд▓рд┐рджрд╛рд╕ | Ujjain se jude; Meghdoot, Abhigyan Shakuntalam |
| рдорд╛рдЦрдирд▓рд╛рд▓ рдЪрддреБрд░реНрд╡реЗрджреА | Babai (Narmadapuram); "Pushp ki Abhilasha"; upnaam "Ek Bharatiya Atma"; "Karmaveer" patra |
| рд╣рд░рд┐рд╢рдВрдХрд░ рдкрд░рд╕рд╛рдИ | Jamani (Narmadapuram); Jabalpur; vyangya (satire) |
| рд╢рд░рдж рдЬреЛрд╢реА | Ujjain; vyangyakar |
| рднрд╡рд╛рдиреА рдкреНрд░рд╕рд╛рдж рдорд┐рд╢реНрд░ | Narmadapuram; "Geet Farosh" |
| рдЧрдЬрд╛рдирди рдорд╛рдзрд╡ рдореБрдХреНрддрд┐рдмреЛрдз | Sheopur; "Andhere Mein", "Chand ka Munh Tedha Hai" |
| рд╕реБрднрджреНрд░рд╛ рдХреБрдорд╛рд░реА рдЪреМрд╣рд╛рди | Jabalpur me rahin; "Jhansi ki Rani" kavita |
| рдореГрдгрд╛рд▓ рдкрд╛рдВрдбреЗ | Patrakarita (Journalism) |
| рдЪрдВрджреВ рд╕рд░рд╡рдЯреЗ | Cricketer; janm Sagar |
| рдЕрдЯрд▓ рдмрд┐рд╣рд╛рд░реА рд╡рд╛рдЬрдкреЗрдпреА | Janm Gwalior (25 Dec 1924) |
| рдбреЙ. рд╢рдВрдХрд░ рджрдпрд╛рд▓ рд╢рд░реНрдорд╛ | Bhopal; Bhopal rajya ke CM (1952тАУ56), baad me Rashtrapati |
- Maithilisharan Gupt MP ke nahi (Chirgaon, Jhansi тАФ UP), lekin MP sarkar unke naam par samman deti hai.
- Gwalior gharana = khayal; Maihar gharana = Allauddin Khan (vadya/instrumental parampara); Tansen = Gwalior, Akbar ka darbar.
- Chanderi = Ashoknagar (Guna nahi); Bagh print = Dhar; Maheshwari = Khargone.
- Lata = Indore, Kishore = Khandwa тАФ dono ke naam par MP ke samman hain (Topic 12).
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
Holkar team ke prasiddh cricketer.
ЁЯУМ 10. рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ рдХрд╛ рдХреНрд╖реЗрддреНрд░реАрдп рдЗрддрд┐рд╣рд╛рд╕ рдПрд╡рдВ рд╕реНрд╡рддрдВрддреНрд░рддрд╛ рд╕рдВрдЧреНрд░рд╛рдо (Regional History & Freedom Struggle) (10 min read)
10.1 рдкреНрд░рд╛рдЪреАрди рдХрд╛рд▓ (Ancient)
- рднреАрдордмреЗрдЯрдХрд╛ (Raisen) тАФ prachin shailashray (rock shelters) aur chitra; V.S. Wakankar ne 1957 me khoja; UNESCO (2003).
- рдЕрд╡рдВрддреА рдорд╣рд╛рдЬрдирдкрдж тАФ rajdhani Ujjain (Malwa); рдЪреЗрджрд┐ тАФ rajdhani Suktimati (Bundelkhand kshetra).
- рд╕рд╛рдБрдЪреА (Raisen) тАФ Mahan Stupa, Ashok ne banwaya; Buddh ke jeevan ki kisi ghatna se juda nahi.
- рд╣реЗрд▓рд┐рдпреЛрдбреЛрд░рд╕ рд╕реНрддрдВрдн (рдЦрд╛рдо рдмрд╛рдмрд╛), Besnagar (Vidisha) тАФ Yunani doot Heliodorus ne Vasudev ke sammaan me Garuda-dhwaj banwaya.
- рдЙрджрдпрдЧрд┐рд░рд┐ рдЧреБрдлрд╛рдПрдБ (Vidisha) тАФ Gupta kaal; Varaha avatar ki vishaal murti.
- рдПрд░рдг (Sagar) тАФ Gupta kaal ka kendra; 510 CE ke Goparaja abhilekh ko sati pratha ka pehla abhilekhiy pramaan maana jata hai.
10.2 рдордзреНрдпрдХрд╛рд▓ рдХреЗ рдкреНрд░рдореБрдЦ рд░рд╛рдЬрд╡рдВрд╢ (Medieval Dynasties)
| рд░рд╛рдЬрд╡рдВрд╢ | рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ / рд░рд╛рдЬрдзрд╛рдиреА | рдпрд╛рдж рд░рдЦреЗрдВ |
|---|---|---|
| рдкрд░рдорд╛рд░ (Paramara) | Malwa; rajdhani Dhar | Raja Bhoj (11vi sadi) тАФ Bhojpur Shiv mandir, Bhojshala (Dhar); Bhopal ka Bada Talab unse joda jata hai |
| рдЪрдВрджреЗрд▓ (Chandela) | Bundelkhand; Khajuraho, Mahoba, Kalinjar | Khajuraho mandir (lagbhag 950тАУ1050 CE); Kandariya Mahadev sabse bada |
| рддреЛрдорд░ (Tomar) | Gwalior | Raja Mansingh Tomar тАФ Man Mandir, Gujari Mahal (Rani Mrignayani ke liye); Dhrupad ke sanrakshak |
| рдорд╛рд▓рд╡рд╛ рд╕рд▓реНрддрдирдд | Mandu (Dhar) | Hoshang Shah ka maqbara, Jahaz Mahal; Baz BahadurтАУRupmati; Akbar ne Adham Khan ko Mandu jeetne bheja (1561) |
| рдЧреЛрдВрдб тАФ рдЧрдврд╝рд╛-рдордВрдбрд▓рд╛ | Garha (Jabalpur), Mandla | Rani Durgavati тАФ 1564 me Akbar ke senapati Asaf Khan se ladte hue balidan (24 June = balidan diwas) |
| рдмреБрдВрджреЗрд▓рд╛ (Bundela) | Orchha | Rudra Pratap Singh ne 1531 me Orchha basaya; Bir Singh Deo тАФ Jahangir Mahal; Chhatrasal (Panna) |
| рд╣реЛрд▓рдХрд░ (Holkar) | Indore; Maheshwar | Sansthapak Malhar Rao Holkar; Devi Ahilyabai Holkar (1767тАУ1795) ki rajdhani Maheshwar |
| рд╕рд┐рдВрдзрд┐рдпрд╛ (Scindia) | Ujjain, phir Gwalior (Lashkar) | Sansthapak Ranoji Scindia; Mahadji Scindia prabhavshali Maratha sardar |
| рднреЛрдкрд╛рд▓ рд░рд┐рдпрд╛рд╕рдд | Bhopal | Sansthapak Dost Mohammad Khan (Afghan); 1818 me Nawab Nazar Mohammad aur East India Company ke beech Anglo-Bhopal sandhi; Begumon ka shasan тАФ Qudsia, Sikandar, Shah Jahan, Sultan Jahan Begum; aakhri Nawab Hamidullah Khan; 1 June 1949 ko Bharat me vilay |
10.3 1857 рдХреА рдХреНрд░рд╛рдВрддрд┐ (Revolt of 1857 in MP)
- Raja Shankar Shah aur Kunwar Raghunath Shah (Gond, Jabalpur) тАФ 18 Sep 1857 ko angrezon ne top se udaya.
- Rani Avantibai Lodhi тАФ Ramgarh (Mandla-Dindori kshetra); 1858 me balidan.
- Rani Laxmibai тАФ 18 June 1858 ko Gwalior me veergati (samadhi Gwalior me).
- Tatya Tope тАФ 18 April 1859 ko Shivpuri me phansi.
- Bhima Nayak (Nimar) aur baad me Tantya Bhil (Nimar; "Indian Robin Hood") тАФ janjatiya pratirodh.
10.4 рд╕реНрд╡рддрдВрддреНрд░рддрд╛ рдЖрдВрджреЛрд▓рди (Freedom Movement)
| рдШрдЯрдирд╛ | рд╡рд░реНрд╖ / рд╕реНрдерд╛рди |
|---|---|
| рдЭрдВрдбрд╛ рд╕рддреНрдпрд╛рдЧреНрд░рд╣ | 1923, Jabalpur se shuru (phir Nagpur) |
| рдЬрдВрдЧрд▓ рд╕рддреНрдпрд╛рдЧреНрд░рд╣ | 1930 тАФ Betul (Ghoda Dongri), Seoni (Turia) aadi |
| рдЪрд░рдг рдкрд╛рджреБрдХрд╛ рдирд░рд╕рдВрд╣рд╛рд░ ("MP ka Jallianwala") | 14 Jan 1931, Chhatarpur |
| рддреНрд░рд┐рдкреБрд░реА рдХрд╛рдВрдЧреНрд░реЗрд╕ рдЕрдзрд┐рд╡реЗрд╢рди | 1939, Jabalpur ke paas тАФ Subhas Chandra Bose ne Pattabhi Sitaramayya ko hara kar adhyaksh pad jeeta |
| рднреЛрдкрд╛рд▓ рд╡рд┐рд▓реАрдиреАрдХрд░рдг рдЖрдВрджреЛрд▓рди | 1948тАУ49; parinaam: 1 June 1949 ko Bhopal ka vilay |
| рдЪрдВрджреНрд░рд╢реЗрдЦрд░ рдЖрдЬрд╝рд╛рдж | Janm Bhabhra (ab Chandrashekhar Azad Nagar), Alirajpur |
- Sanchi me Buddh ki koi jeevan-ghatna nahi hui тАФ Bodhgaya (gyan), Sarnath (pehla updesh), Kushinagar (mahaparinirvan) se alag.
- Rajgir Magadh ki rajdhani thi, Kamboja ki nahi.
- Ahilyabai ki rajdhani Maheshwar (Indore nahi). Dost Mohammad Khan Afghan tha (Mughal/Turk nahi).
- Tatya Tope ki phansi Shivpuri; Laxmibai ki veergati Gwalior (Jhansi nahi).
- Pattabhi Sitaramayya тАФ 1939 Tripuri me Bose se haare; 1956 me MP ke pehle Rajyapal bane. Dono tathya ek hi vyakti ke!
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 18 Jan 2026, Shift 2]
Sanchi (Raisen, MP) ka stupa Ashok ne banwaya; baaki teeno Buddh ke jeevan se jude.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 20 Jan 2026, Shift 2]
Rajgir Magadh ki rajdhani thi; Kamboja uttar-paschim me tha.
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
Adham Khan ne Baz Bahadur ko haraya (1561).
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
[MP Police SI 2017 тАФ 28 Oct 2017, Shift 2]
Bhopal riyasat ke sansthapak.
ЁЯУМ 11. рд╕реНрдерд╛рдкрддреНрдп, UNESCO рдзрд░реЛрд╣рд░ рдПрд╡рдВ MP Firsts (Architecture, UNESCO Sites & Firsts) (6 min read)
11.1 UNESCO World Heritage Sites тАФ MP me 3 (Sep 2026 tak)
| рд╕реНрдерд▓ | рдЬрд┐рд▓рд╛ | рд╡рд░реНрд╖ | рдкрд╣рдЪрд╛рди |
|---|---|---|---|
| рдЦрдЬреБрд░рд╛рд╣реЛ рдордВрджрд┐рд░ рд╕рдореВрд╣ | Chhatarpur | 1986 | Chandela; Nagara shaili; Kandariya Mahadev |
| рд╕рд╛рдБрдЪреА рдХреЗ рдмреМрджреНрдз рд╕реНрдорд╛рд░рдХ | Raisen | 1989 | Ashok ka Mahan Stupa; toran dwar |
| рднреАрдордмреЗрдЯрдХрд╛ рд╢реИрд▓рд╛рд╢реНрд░рдп | Raisen | 2003 | Prachin shail chitra |
UNESCO Tentative List (MP ki 15 entries, Sep 2026 tak) тАФ pramukh: Mandu, Orchha, Bhedaghat-Lametaghat (Narmada), Satpura Tiger Reserve, Chanderi, Gwalior Fort, Khooni Bhandara (Burhanpur), Chambal ke shail chitra, Bhojeshwar mandir (Bhojpur), Ramnagar (Mandla) ke Gond smarak, Dhamnar, aur 2025 me jude Chausath Yogini mandir, Ashok ke abhilekh sthal, Gupta mandir, Bundela mahal-qile (serial nominations).
11.2 рдЕрдиреНрдп рдкреНрд░рдореБрдЦ рд╕реНрдорд╛рд░рдХ (Other Monuments)
- рдЧреНрд╡рд╛рд▓рд┐рдпрд░ рдХрд┐рд▓рд╛ тАФ Man Mandir mahal, Teli ka Mandir, Saas-Bahu mandir, Gujari Mahal.
- рдУрд░рдЫрд╛ тАФ Jahangir Mahal, Ram Raja mandir (Ram ki raja ke roop me pooja).
- рдорд╛рдВрдбреВ тАФ Jahaz Mahal, Hindola Mahal, Rupmati Mandap, Hoshang Shah ka marble maqbara.
- рднреЛрдЬрдкреБрд░ (Raisen) тАФ Raja Bhoj ka adhoora Shiv mandir, vishaal shivling.
- рдЬреНрдпреЛрддрд┐рд░реНрд▓рд┐рдВрдЧ тАФ MP me 2: Mahakaleshwar (Ujjain) aur Omkareshwar (Khandwa, Narmada ke dweep par).
- рддрд╛рдЬ-рдЙрд▓-рдорд╕рд╛рдЬрд┐рдж (Bhopal) тАФ Shah Jahan Begum ne shuru karwayi; Bharat ki badi masjidon me.
- рднрд╛рд░рдд рднрд╡рди (Bhopal) тАФ kala kendra, 1982; vastukar Charles Correa.
- рд╡рд┐рдзрд╛рди рднрд╡рди (Bhopal) тАФ vastukar Charles Correa; 3 Aug 1996 ko udghatan; Aga Khan Award (1998).
11.3 MP Firsts (рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ тАФ рджреЗрд╢ рдореЗрдВ рдкрд╣рд▓рд╛)
- 73ve Samvidhan Sanshodhan ke baad Panchayat chunav karane wala pehla rajya (1994).
- Lok Sewa Guarantee Adhiniyam, 2010 тАФ samay-seema me sarkari sevayein dene ka kanoon banane wala pehla rajya.
- Anand Vibhag (Happiness Department), 2016 тАФ aisa vibhag banane wala pehla rajya.
- Ken-Betwa тАФ desh ki pehli nadi-jodo pariyojana (National Perspective Plan ke tahat).
- Nepa Mills тАФ desh ki pehli newsprint mill; Majhgawan (Panna) тАФ desh ki ekmatra mechanised heera khadan.
- MP ke UNESCO World Heritage sirf 3 тАФ Mandu, Orchha, Gwalior Fort abhi Tentative List me hain (World Heritage nahi).
- Sanchi aur Bhimbetka dono Raisen jile me.
- Omkareshwar aur Mahakaleshwar тАФ dono jyotirlinga MP me; Omkareshwar Khandwa (Khargone nahi).
- Vidhan Bhavan aur Bharat Bhavan dono ke vastukar Charles Correa.
ЁЯУМ 12. рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ рд╢рд╛рд╕рди рдХреЗ рдкреНрд░рдореБрдЦ рд╕рдореНрдорд╛рди (MP Government Awards) (4 min read)
Sanskriti Vibhag, MP (culturemp.in) ki soochi ke anusar sthapana varsh:
| рд╕рдореНрдорд╛рди | рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ | рд╕реНрдерд╛рдкрдирд╛ рд╡рд░реНрд╖ |
|---|---|---|
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдХрд╛рд▓рд┐рджрд╛рд╕ рд╕рдореНрдорд╛рди | Shastriya sangeet, nritya, rangmanch, roopankar (plastic arts) | 1980-81 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рддрд╛рдирд╕реЗрди рд╕рдореНрдорд╛рди | Hindustani shastriya sangeet | 1980-81 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рддреБрд▓рд╕реА рд╕рдореНрдорд╛рди | Lok, janjatiya evam paramparik kala | 1983-84 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рд▓рддрд╛ рдордВрдЧреЗрд╢рдХрд░ рд╕рдореНрдорд╛рди | Sugam sangeet (light music) | 1984-85 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдХрдмреАрд░ рд╕рдореНрдорд╛рди | Bharatiya kavita | 1986-87 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдЗрдХрд╝рдмрд╛рд▓ рд╕рдореНрдорд╛рди | Urdu sahitya | 1986-87 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рд╢рд░рдж рдЬреЛрд╢реА рд╕рдореНрдорд╛рди | Hindi vyangya/gadya | 1992-93 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдХреБрдорд╛рд░ рдЧрдВрдзрд░реНрд╡ рд╕рдореНрдорд╛рди | Yuva shastriya sangeet kalakar | 1992-93 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдорд╣рд╛рддреНрдорд╛ рдЧрд╛рдВрдзреА рд╕рдореНрдорд╛рди | Gandhian vichardhara se juda kaarya | 1995-96 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдореИрдерд┐рд▓реАрд╢рд░рдг рдЧреБрдкреНрдд рд╕рдореНрдорд╛рди | Hindi sahitya | 1996-97 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рджреЗрд╡реА рдЕрд╣рд┐рд▓реНрдпрд╛ рд╕рдореНрдорд╛рди | Lok/janjatiya kala тАФ mahila kalakar | 1996-97 |
| рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдХрд┐рд╢реЛрд░ рдХреБрдорд╛рд░ рд╕рдореНрдорд╛рди | Cinema (nirdeshan, abhinay, patkatha, geet-lekhan) | 1997-98 |
Anya: Kavi Pradeep Samman, Nanaji Deshmukh Samman, Raja Mansingh Tomar Samman. Pehla Kalidas Samman (1980-81): Semmangudi Srinivasa Iyer aur Mallikarjun Mansur (sangeet).
- Kalidas aur Tansen тАФ dono 1980-81; Tulsi 1983-84; Lata 1984-85.
- Tulsi = lok/janjatiya kala (sahitya nahi!); Devi Ahilya = mahila lok kalakar; Kabir = kavita; Iqbal = Urdu.
- Samman ki raashi badalti rehti hai тАФ raashi wale sawaal ke liye current affairs dekhein.
[MP Police SI 2017 тАФ 31 Oct 2017, Shift 2]
ЁЯУМ 13. рд╡рд┐рдзрд╛рдирд╕рднрд╛ рдЗрддрд┐рд╣рд╛рд╕, рд╕реАрдЯреЗрдВ рдПрд╡рдВ рдЙрдЪреНрдЪ рдиреНрдпрд╛рдпрд╛рд▓рдп (Vidhan Sabha History, Seats & High Court) (10 min read)
тнР Sabse zaroori topic: 2025 paper me Civics section ki lagbhag har shift me yahin se sawaal aaya. Source: mpvidhansabha.nic.in (Vidhan Sabha ka itihas).
13.1 рд╡рд┐рдВрдзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ (Vindhya Pradesh) тАФ рд╕рдмрд╕реЗ рдЬрд╝реНрдпрд╛рджрд╛ рдкреВрдЫрд╛ рдЧрдпрд╛
| рддрдереНрдп | рд╡рд┐рд╡рд░рдг |
|---|---|
| рдЧрдарди | 4 April 1948 |
| рд╢реБрд░реБрдЖрддреА рд╢реНрд░реЗрдгреА | 'B' category rajya; Rajpramukh Martand Singh |
| рд╢реНрд░реЗрдгреА рдмрджрд▓реА | 1950 me 'B' se 'C' category |
| рдЙрдк-рд░рд╛рдЬреНрдпрдкрд╛рд▓ рд╢рд╛рд╕рд┐рдд рдХреНрд╖реЗрддреНрд░ | 1 March 1952 se (Deputy Governor's territory) |
| 1952 рдЪреБрдирд╛рд╡ | Vidhan Sabha ke 60 sadasya chune gaye |
| рдореБрдЦреНрдпрдордВрддреНрд░реА | Pt. Shambhunath Shukla |
| рдЕрдзреНрдпрдХреНрд╖ (Speaker) | Shivanand; upadhyaksh Shyam Sunder 'Shyam' |
| рдкрд╣рд▓реА рдмреИрдардХ | 21 April 1952 |
| рдХрд╛рд░реНрдпрдХрд╛рд▓ | Lagbhag 4.5 varsh, ~170 baithakein; 1 Nov 1956 ko MP me vilay |
13.2 рднреЛрдкрд╛рд▓, рдордзреНрдп рднрд╛рд░рдд рдПрд╡рдВ рдкреБрд░рд╛рдирд╛ рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢
| рд░рд╛рдЬреНрдп | рд╡рд┐рдзрд╛рдирд╕рднрд╛ рддрдереНрдп |
|---|---|
| рднреЛрдкрд╛рд▓ ('C' category) | Pehle Chief Commissioner ka shasan; 1952 se 30 sadasyiya Vidhan Sabha (6 SC, 1 ST, 23 samanya); karyakal March 1952 тАУ Oct 1956; CM Dr. Shankar Dayal Sharma; Speaker Sultan Mohammad Khan |
| рдордзреНрдп рднрд╛рд░рдд ('B' category) | May 1948 me Gwalior, Indore aur Malwa ki riyasaton se bana; aajeevan Rajpramukh Jiwajirao Scindia; pehle CM Liladhar Joshi (mantrimandal 4 June 1948); antarim Vidhan Sabha 75 sadasya (Gwalior 40, Indore 20, anya 15); 1952 me 99 seats; pehla satra 17 March 1952, Gwalior (Moti Mahal); Speaker A.S. Patwardhan |
| рдордзреНрдп рдкреНрд░рджреЗрд╢ (CP & Berar) | Mahakoshal + Chhattisgarh + Berar; Vidhan Sabha bhawan Nagpur me |
13.3 рдирдИ MP рд╡рд┐рдзрд╛рдирд╕рднрд╛ (1956 рд╕реЗ)
- 1 Nov 1956 ko chaaron Vidhan Sabhaon ko mila kar ek kar diya gaya тАФ pehli MP Vidhan Sabha isi din astitva me aayi.
- Pehli Vidhan Sabha ka pehla aur antim satra: 17 Dec 1956 тАУ 17 Jan 1957.
- Pehle Speaker: Pt. Kunjilal Dubey (18 Dec 1956 ko nirvirodh; 1st, 2nd, 3rd Vidhan Sabha); pehle Protem Speaker: Kashiprasad Pandey.
- Pehli Vidhan Sabha 1 Nov 1956 тАУ 5 March 1957; doosri Vidhan Sabha 1 April 1957 se (1957 ke aam chunav ke baad).
- Purana Vidhan Sabha bhawan: Minto Hall, Bhopal. Naya: Indira Gandhi Vidhan Bhawan, Arera Hills тАФ vastukar Charles Correa, udghatan 3 Aug 1996.
13.4 рд╡рд░реНрддрдорд╛рди рд╕реАрдЯреЗрдВ (Seats тАФ Sep 2026 tak)
| рд╕рджрди | рд╕реАрдЯреЗрдВ | рдЖрд░рдХреНрд╖рдг |
|---|---|---|
| рд╡рд┐рдзрд╛рдирд╕рднрд╛ (Vidhan Sabha) | 230 | SC 35, ST 47 |
| рд▓реЛрдХрд╕рднрд╛ (Lok Sabha) | 29 | SC 4, ST 6 |
| рд░рд╛рдЬреНрдпрд╕рднрд╛ (Rajya Sabha) | 11 | тАФ |
| рд╡рд┐рдзрд╛рди рдкрд░рд┐рд╖рдж (Vidhan Parishad) | Nahi hai (ekasadaniya / unicameral) | тАФ |
тЪая╕П Vidhan Parishad ka twist: Article 168 me Madhya Pradesh ka naam do-sadan wale rajyon me juda hai (7th Amendment, 1956), aur SRA 1956 ki Section 33 me 72 (baad me 90) seat ki Parishad ka pravdhan tha тАФ lekin Rashtrapati ne kabhi tithi adhisoochit nahi ki, isliye MP me Vidhan Parishad kabhi bani hi nahi.
13.5 рдЙрдЪреНрдЪ рдиреНрдпрд╛рдпрд╛рд▓рдп (High Court of MP)
- Shuruaat: Nagpur High Court тАФ Letters Patent dinank 2 January 1936 (CP & Berar ke liye).
- 1 Nov 1956 se yahi MP ka High Court bana тАФ mukhya peeth (principal seat) Jabalpur.
- Khandpeeth (Benches): Indore aur Gwalior тАФ 1 Nov 1956 ko asthayi; 28 Nov 1968 ko Rashtrapati ki adhisoochna se sthayi.
- 1 Nov 2000 ko Chhattisgarh ke liye alag High Court Bilaspur me bana.
- Vindhya Pradesh ki 4 dates options me saath aati hain: 4 Apr 1948 (gathan), 26 Jan 1950 (Samvidhan lagu; category badlav ka saal 1950 hai), 1 Mar 1952 (Up-Rajyapal kshetra), 21 Apr 1952 (pehli baithak). Kaunsi ghatna poochi hai тАФ dhyan se padhein.
- Vindhya ke naam: Martand Singh = Rajpramukh; Shambhunath Shukla = CM; Shivanand = Speaker; Shyam Sunder 'Shyam' = Deputy Speaker.
- Vidhan Sabha sadasya: Vindhya 60, Bhopal 30, Madhya Bharat 1952 me 99 (antarim 75).
- 1956 me Vidhan Sabhayein "merge" hui тАФ "dissolved permanently" ya "councils me badli" galat.
- MP Vidhan Sabha me ST seats (47) SC seats (35) se zyada.
- High Court Jabalpur me hai, rajdhani Bhopal me nahi.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 16 Jan 2026, Shift 1]
Martand Singh = Rajpramukh, Shivanand = Speaker, Shyam Sunder 'Shyam' = Deputy Speaker.
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 16 Jan 2026, Shift 2]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 17 Jan 2026, Shift 2]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 19 Jan 2026, Shift 1]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 19 Jan 2026, Shift 2]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 20 Jan 2026, Shift 2]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 20 Jan 2026, Shift 2]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 21 Jan 2026, Shift 2]
[MPESB SI Prelims 2025 тАФ 21 Jan 2026, Shift 2]