SF Prep Notes
13 MP Police SI Prelims 2026 — Master Notes 🕒 Updated 2026-09-30
MP Police SI 2026 — Prelims Hindi + Hinglish 118 Official PYQs (2025)

🌍 भूगोल — भारत एवं विश्व (Geography: India + World)

Saur mandal se lekar Bharat ke khanij, parivahan aur census tak — Prelims ke 10 Geography questions ke liye ek jagah poori taiyari. MP ka bhugol alag file (04_Madhya_Pradesh_GK) me hai; yahan sirf chhote cross-reference.

📊 MPESB kya poochhta hai? (2025 paper ka analysis — 12 shifts × 10 Geography Qs): Sabse zyada sawal NCERT Class 12 "India: People & Economy" (khanij, urja, parivahan), NCERT Class 9-10 (natural vegetation, wildlife, soils, resources) aur NCERT Class 11 (vayumandal, pawan, cyclone) ki exact lines se aaye. Is page ke 118 PYQs topic-wise: Minerals + Energy 24 · Transport 22 · Vegetation + Wildlife 20 · Atmosphere + Winds 16 · Physiography/Soil/Climate 13 · Rivers/Dams 10 · Disaster/Planning 7 · Agriculture 3 · Location 2 · Earth 1. Isliye neeche har topic me NCERT ke "number wale" facts (km, %, saal) khaas taur par bold kiye gaye hain.

🌌 1. ब्रह्मांड एवं सौर मंडल (Universe & Solar System) (7 min read)

1.1 Brahmand (Universe) — basic concept

  • Big Bang Theory (महाविस्फोट सिद्धांत): Brahmand ki utpatti ek bahut chhote, garam, ghane bindu ke vistaar (expansion) se hui maani jaati hai. Brahmand aaj bhi phail raha hai (expanding universe — Edwin Hubble).
  • Aakashganga (Milky Way / मंदाकिनी): Hamari galaxy. Hamara Sun isi ka ek sadharan taara hai. Sabse paas ki badi galaxy — Andromeda (देवयानी).
  • Prakash Varsh (Light Year): doori (distance) ki unit hai, samay ki nahi! Prakash ek varsh me jitni doori tay karta hai ≈ 9.46 × 1012 km.
  • Sun ke baad Prithvi ke sabse paas ka taara — Proxima Centauri (~4.2 light year). Dhruv Tara (Pole Star / Polaris) — uttar disha batata hai.

1.2 Surya (Sun) — hamara taara

  • Sun ek taara (star) hai — iski apni roshni hai. Saur mandal ke kul dravyaman (mass) ka lagbhag 99.8% Sun me hai.
  • Mukhya gas: Hydrogen, phir Helium. Urja ka srot — Nuclear Fusion (नाभिकीय संलयन): Hydrogen → Helium.
  • Sun se Prithvi ki ausat doori ≈ 15 crore km (149.6 million km = 1 AU). Sun ki roshni Prithvi tak ≈ 8 minute 20 second me pahunchti hai.
  • Sun ki dikhne wali satah — Photosphere (प्रकाशमंडल); bahari parat Corona sirf poorn surya grahan me dikhti hai. Sunspots (सौर कलंक) — thande, kaale dhabbe.

1.3 8 Grah (Planets) — Sun se kram: "Bu-Shu-Pri-Man-Bri-Shani-Aru-Varun"

GrahKhaas pehchaan (exam point)
बुध MercurySun ke sabse paas, sabse chhota grah, sabse tez parikrama (~88 din). Koi upgrah (moon) nahi.
शुक्र VenusSabse garam grah (ghana CO2 vayumandal — greenhouse), sabse chamkeela ("Bhor/Sanjh ka taara" — Morning/Evening Star). Prithvi ki "judwa bahan" (size same). Ulti disha me ghoornan (east→west; Sun pashchim se ugta dikhega). Koi moon nahi.
पृथ्वी Earth"Blue Planet" (नीला ग्रह) — 71% satah par paani. Jeevan wala ekmatra gyat grah. Ek upgrah — Chandrama.
मंगल Mars"Red Planet" (लाल ग्रह) — iron oxide ki wajah se. Do moons: Phobos & Deimos. Olympus Mons — saur mandal ka sabse ooncha jwalamukhi parvat. India ka Mangalyaan (MOM, 2013).
बृहस्पति JupiterSabse bada aur sabse bhaari grah. "Great Red Spot" (vishal toofan). Ganymede — saur mandal ka sabse bada upgrah.
शनि SaturnSundar valay (rings). Sabse kam ghanatva (density paani se bhi kam). Titan — iska sabse bada moon (ghana vayumandal). Sabse zyada gyat upgrahon wala grah.
अरुण UranusAxis lagbhag 98° jhuka — "let kar lotta hua" grah. Methane gas se hara-neela dikhta hai. Ise bhi ulta ghoornan (Venus ki tarah) wala mana jata hai.
वरुण NeptuneSun se sabse door grah (Pluto ke hatne ke baad). Sabse bade moon — Triton.
  • Aantarik / Parthiv grah (Inner/Terrestrial — chattani): Mercury, Venus, Earth, Mars. Bahari / Jovian grah (gas giants): Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune — sab ke paas rings hain.
  • Pluto (यम): 2006 me International Astronomical Union (IAU, Prague) ne ise Dwarf Planet (बौना ग्रह) ghoshit kiya. Anya dwarf planets: Ceres, Eris, Haumea, Makemake.
  • Kshudra grah (Asteroids): Mars aur Jupiter ke beech ki patti (Asteroid Belt). Sabse bada — Ceres (ab dwarf planet).
  • Dhoomketu (Comet — पुच्छल तारा): Barf + dhool; Sun ke paas aane par poonchh banti hai jo hamesha Sun se door (ulti disha) hoti hai. Halley's Comet — lagbhag har 76 saal me dikhta hai (pichhli baar 1986; agli baar 2061).
  • Ulka (Meteor — टूटता तारा): Vayumandal me ghusate hi jal jaati hai (Mesosphere me). Zameen tak pahunche to Ulkapind (Meteorite). Example: Lonar crater lake (Maharashtra) — ulkapind se bani jheel.

1.4 Chandrama (Moon)

  • Prithvi ka ekmatra prakritik upgrah; Prithvi se ausat doori ≈ 3,84,400 km. Chand ki roshni (paravartit/reflected suryaprakash) Prithvi tak ~1.3 second me.
  • Apni dhuri par ghoomne aur Prithvi ki parikrama — dono me lagbhag barabar samay (~27.3 din) → isliye Chand ka hamesha ek hi hissa dikhta hai.
  • Amavasya se Amavasya (ek chandra maas) ≈ 29.5 din. Chand par vayumandal nahi → aawaz nahi, aasmaan kaala dikhta hai.
  • India: Chandrayaan-1 (2008) ne chand par paani ke anu (water molecules) ki pushti me madad ki; Chandrayaan-3 ka Vikram lander 23 Aug 2023 ko chand ke dakshini dhruv ke paas utra (23 Aug = National Space Day).
⚠️ Exam Traps:
  • Sabse garam grah = Venus (Mercury nahi, jabki Mercury Sun ke sabse paas hai).
  • Light year = doori ki unit. Parsec bhi doori ki unit hai.
  • Sabse bada upgrah = Ganymede (Jupiter ka), Titan (Saturn) nahi. Titan ghana vayumandal wala upgrah hai.
  • Pluto ab grah nahi — isliye "saur mandal me kitne grah?" = 8.
  • Dhoomketu ki poonchh hamesha Sun se ulti disha me hoti hai (solar wind ke karan).
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Saur mandal ka sabse garam grah kaun sa hai?
(A) Mercury (बुध)
(B) Venus (शुक्र)
(C) Mars (मंगल)
(D) Jupiter (बृहस्पति)
Answer: (B) Venus — ghana CO2 vayumandal greenhouse effect se garmi rok leta hai.
P2. 'Prakash varsh' (Light Year) kis ki ikai hai?
(A) Samay
(B) Prakash ki tivrata
(C) Doori
(D) Veg
Answer: (C) Doori — ek varsh me prakash dwara tay ki gayi doori.
P3. Kis grah ke upgrah Phobos aur Deimos hain?
(A) Mars
(B) Jupiter
(C) Saturn
(D) Neptune
Answer: (A) Mars
P4. Pluto ko 'bauna grah' (dwarf planet) kab ghoshit kiya gaya?
(A) 2000
(B) 2004
(C) 2006
(D) 2010
Answer: (C) 2006 — IAU, Prague sammelan.

🌐 2. पृथ्वी: अक्षांश-देशांतर, समय, गतियाँ, ऋतुएँ, ग्रहण (8 min read)

2.1 Prithvi ka aakaar

  • Prithvi poori gol nahi — dhruvon (poles) par thodi chapti, bhoomadhya rekha par thodi ubhri: Geoid (भू-आभ) / Oblate spheroid.
  • Bhoomadhya rekhiya vyas (equatorial diameter) ≈ 12,756 km > dhruviya vyas ≈ 12,714 km. Kendra tak ki ausat doori (radius) ≈ 6,371 km.

2.2 Akshansh (Latitude — अक्षांश) aur Deshantar (Longitude — देशांतर)

Akshansh (Latitude)Deshantar (Longitude)
East-West chalne wali kaalpanik vritt (circles), jo Bhoomadhya rekha (Equator, 0°) se uttar/dakshin ki kon-doori batati hain.North pole se South pole tak jaane wali ardh-vritt (semi-circles), jo Prime Meridian (0°, Greenwich, London) se poorv/pashchim ki kon-doori batati hain.
Sab samanantar (parallel) — "Parallels of latitude". Equator sabse bada vritt (Great circle); dhruv par bindu matra.Sab barabar lambai ki; dhruvon par mil jaati hain. Kul 360 (180° E + 180° W).
1° akshansh ≈ 111 km (lagbhag sthir).Do deshantar ke beech doori equator par sabse zyada (~111 km), dhruv par shoonya.
Kaam: jalvayu/taapmaan kshetra (Torrid, Temperate, Frigid zones).Kaam: samay (time) nikalna.
Mahatvapurn akshanshMaanNote
Bhoomadhya Rekha (Equator / विषुवत रेखा)0°Prithvi ko uttari-dakshini golardh me baant ti hai
Karka Rekha (Tropic of Cancer)23½° NIndia ke 8 rajyon se: Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Tripura, Mizoram
Makar Rekha (Tropic of Capricorn)23½° SLimpopo nadi ise do baar kaat ti hai (Africa)
Arctic Circle (उत्तर ध्रुव वृत्त)66½° N—
Antarctic Circle (दक्षिण ध्रुव वृत्त)66½° S—
  • Ushna Kaṭibandh (Torrid Zone): dono tropics ke beech — yahan saal me kabhi na kabhi dopahar ka suraj bilkul sir ke upar (seedhi kiranein) hota hai → sabse garam.
  • Shitoshna (Temperate): 23½° se 66½° (dono golardh). Shit (Frigid): 66½° se dhruv tak.

2.3 Samay (Time) — Deshantar se

  • Prithvi 24 ghante me 360° ghoomti hai → 15° = 1 ghanta, 1° = 4 minute.
  • Prithvi pashchim se poorv (West → East) ghoomti hai → poorv (east) me samay aage (pehle suryoday).
  • Greenwich Mean Time (GMT) — 0° deshantar ka samay.
  • Indian Standard Time (IST): 82°30′ E deshantar (Mirzapur, UP ke paas se) ka samay = GMT + 5:30 ghante (82.5 × 4 = 330 min). Yeh deshantar 5 rajyon se guzarta hai: UP, MP, Chhattisgarh, Odisha, Andhra Pradesh.
  • India ka poorv-pashchim vistaar ≈ 30° deshantar → Arunachal aur Gujarat ke sthaniya samay me ≈ 2 ghante ka antar.
  • International Date Line (अंतर्राष्ट्रीय तिथि रेखा): ~180° deshantar; Bering Strait/Pacific me zig-zag. Pashchim ki or paar karne par 1 din jodte hain, poorv ki or paar karne par 1 din ghatate hain.

2.4 Prithvi ki gatiyan (Motions)

Ghoornan (Rotation — घूर्णन)Parikraman (Revolution — परिक्रमण)
Apni dhuri (axis) par West→East ghoomnaSun ke chaaron or deergh-vrittakar (elliptical) kaksha me ghoomna
Samay ≈ 24 ghante (sidereal day 23 h 56 m 4 s)Samay ≈ 365¼ din → har 4 saal me Leap Year (February 29 din)
Parinaam: din-raat, samay ka antar, hawaon/dharaon ka mudna (Coriolis)Parinaam: ritu parivartan (seasons) + din-raat ki lambai me antar (dhuri ke jhukav ke saath)
  • Dhuri ka jhukav: Prithvi ki dhuri apne kakshiya tal (orbital plane) se 66½° ka kon banati hai (yaani lamb se 23½° jhuki).
  • Upsour (Perihelion — उपसौर): Sun se sabse kam doori (~3 January). Apsour (Aphelion — अपसौर): sabse zyada doori (~4 July). Trap: January me Prithvi Sun ke sabse paas hoti hai, phir bhi India me sardi — kyunki ritu jhukav se banti hai, doori se nahi.
TithiGhatnaUttari golardh me asar
21 JuneKark Sankranti / Summer Solstice — Suraj Karka rekha par seedhaSabse lamba din, sabse chhoti raat
22 DecemberMakar Sankranti (khagoliya) / Winter Solstice — Suraj Makar rekha par seedhaSabse chhota din, sabse lambi raat
21 March & 23 SeptemberEquinox (विषुव) — Suraj Bhoomadhya rekha par seedhaPoori Prithvi par din = raat

2.5 Grahan (Eclipse)

Surya Grahan (Solar Eclipse)Chandra Grahan (Lunar Eclipse)
Sun — Moon (beech me) — Earth. Chand ki chhaaya Prithvi par.Sun — Earth (beech me) — Moon. Prithvi ki chhaaya Chand par.
Sirf Amavasya (New Moon) ko sambhavSirf Purnima (Full Moon) ko sambhav
Prakar: Poorn (total), Aanshik (partial), Valayakar (Annular — "Ring of Fire") jab chand door ho aur chhota dikhePoorn chandra grahan me chand laal-taambai dikhta hai ("Blood Moon")
  • Har amavasya/purnima ko grahan kyon nahi? — Chand ki kaksha Prithvi ki kaksha se lagbhag 5° jhuki hai; teenon ek seedhi rekha me kabhi-kabhi hi aate hain.
⚠️ Exam Traps:
  • IST meridian 82°30′E Mirzapur (UP) ke paas; yeh 5 rajyon se guzarta hai — Karka rekha 8 rajyon se. Dono me MP common hai.
  • Surya grahan = Chand beech me (Amavasya). Chandra grahan = Prithvi beech me (Purnima).
  • Equator ke paas garmi zyada kyon? — Suraj ki kiranein lagbhag lamb-vat (seedhi) padti hain → kam kshetra par zyada urja.
  • 1° deshantar = 4 minute (akshansh se samay nahi nikalta).
🎯 Official PYQ:
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
Why are places near the Equator warmer than those near the poles?भूमध्य रेखा के पास की जगहें ध्रुवों के पास की जगहों से ज़्यादा गर्म क्यों होती हैं?
(1) Equator par adhik varsha hoti hai
(2) Equator par Sun ki kiranein lagbhag lambvat (perpendicular) padti hain
(3) Dhruvon par adhik parvat hain
(4) Equator par vayumandal mota hai
सही उत्तर: (2) — Seedhi kiranein kam kshetra par kendrit hoti hain aur vayumandal me kam doori tay karti hain, isliye adhik garmi. Dhruvon par kiranein tirchhi padti hain.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Karka rekha (Tropic of Cancer) in me se kis rajya se nahi guzarti?
(A) Chhattisgarh
(B) Tripura
(C) Odisha
(D) Mizoram
Answer: (C) Odisha — 8 rajya: Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, Jharkhand, WB, Tripura, Mizoram.
P2. Agar Greenwich (0°) par dopahar 12 baje hain, to 60° E par samay kya hoga?
(A) 8:00 AM
(B) 4:00 PM
(C) 3:00 PM
(D) 6:00 PM
Answer: (B) 4:00 PM — 60 × 4 = 240 min = 4 ghante; poorv me samay aage.
P3. Uttari golardh me sabse lamba din kab hota hai?
(A) 21 March
(B) 21 June
(C) 23 September
(D) 22 December
Answer: (B) 21 June (Summer solstice).
P4. Valayakar (Annular) surya grahan tab hota hai jab —
(A) Prithvi Sun aur Chand ke beech ho
(B) Chand Prithvi se door hone ke karan Sun ko poora na dhak paaye
(C) Purnima ho
(D) Chand Prithvi ke sabse paas ho
Answer: (B) — Sun ka bahari hissa "ring of fire" jaisa chamakta hai.

🌋 3. पृथ्वी की आंतरिक संरचना, चट्टानें, भूकंप-ज्वालामुखी, स्थलाकृतियाँ (9 min read)

3.1 Prithvi ki andaruni parten (Interior of the Earth)

Prithvi ke andar seedhe dekhna sambhav nahi — jaankari mukhyatah bhookampiya tarangon (seismic waves) ke vyavhar se milti hai.

ParatGehrai / Tathya
Bhu-parpati (Crust — भूपर्पटी)Sabse bahari, patli parat. Mahasagariya crust ~5 km, mahadwipiya crust ~30 km (bade parvaton ke neeche 70 km tak). Mahadwipiya = SiAl (Silica + Aluminium); mahasagariya = SiMa (Silica + Magnesium).
Mantle (प्रावार)Crust ke neeche se ~2,900 km tak. Upari mantle ka kamzor hissa — Asthenosphere (दुर्बलतामंडल) — magma ka mukhya srot. Crust + upari thos mantle = Lithosphere (स्थलमंडल).
Kroḍ (Core — क्रोड)2,900 km se kendra (~6,371 km) tak. Mukhyatah Nickel + Iron (NiFe). Bahari core — tarl (liquid), aantarik core — thos (solid).
  • Asambaddhata (Discontinuities): Crust–Mantle ke beech Mohorovičić (Moho); Mantle–Core ke beech Gutenberg (~2,900 km); bahari–aantarik core ke beech Lehmann.
  • Bhookampiya tarangein: P-waves (Primary) — sabse tez, longitudinal, thos + drav + gas sab me chalti hain. S-waves (Secondary) — transverse, sirf thos me → bahari core me S-waves nahi pahunchti → isi se pata chala ki bahari core drav hai (S-wave shadow zone). Surface/L-waves — sabse dheemi par sabse vinashkari.

3.2 Chattanein (Rocks — शैल)

PrakarKaise banti hainUdaharan
Aagneya (Igneous — आग्नेय) — "Prathamik chattan"Magma/lava ke thanda hokar jamne se. Andar dheere jamne par antarvedhi (intrusive/plutonic) — bade crystals; satah par jaldi jamne par bahirvedhi (extrusive/volcanic).Granite (intrusive), Basalt (extrusive — Deccan Trap)
Avsadi (Sedimentary — अवसादी) — "Parat-dar chattan"Avsad (sediments) ki parton (strata) ke dabne se. Jeevashm (fossils) inhi me milte hain. Prithvi ki satah ka ~75% bhaag inse dhaka.Sandstone (बलुआ पत्थर), Shale, Limestone (चूना पत्थर), Koyla, Petroleum yahin milta hai
Kayantarit (Metamorphic — कायांतरित)Pehle se bani chattan par bahut adhik daab + taap se roop badalnaLimestone → Marble; Sandstone → Quartzite; Shale → Slate; Granite → Gneiss; Coal → Graphite
  • Shail chakra (Rock cycle): ek prakar ki chattan doosre prakar me badalti rehti hai — koi bhi chattan sthayi nahi.

3.3 Plate Tectonics (प्लेट विवर्तनिकी)

  • Mahadwipiya visthapan (Continental Drift) — Alfred Wegener (1912): sab mahadweep pehle ek the — Pangaea; chaaron or mahasagar — Panthalassa. Pangaea do bhaag me toota: uttar me Laurasia, dakshin me Gondwanaland (India isi ka hissa tha).
  • Lithosphere badi-chhoti plates me banta hai jo asthenosphere par dheere khisakti hain. 7 badi plates: Pacific, North American, South American, Eurasian, African, Indo-Australian, Antarctic.
Plate seema (Boundary)Kya hota haiUdaharan
Apsari (Divergent / Constructive — रचनात्मक)Plates door jaati hain; magma upar aakar nayi crust banata haiMid-Atlantic Ridge
Abhisari (Convergent / Destructive — विनाशात्मक)Plates takrati hain; ek doosri ke neeche dhasti (subduction); valit parvat, trench, jwalamukhi, bhookampHimalaya (Indian + Eurasian plate takkar; beech ka Tethys sagar), Andes
Rupantar (Transform / Conservative — संरक्षी)Plates ek doosre ke bagal se sarakti hain; crust na banti na nasht hotiSan Andreas Fault (California)

3.4 Bhookamp (Earthquake — भूकंप)

  • Udgam kendra (Focus / Hypocentre): jahan andar urja mukt hoti hai. Adhikendra (Epicentre — अधिकेंद्र): focus ke theek upar satah ka bindu — yahan sabse zyada nuksan.
  • Mapan: Seismograph (yantra); Richter scale = magnitude (urja), logarithmic (1 ank badhne par ~10 guna ayam); Mercalli scale = intensity (nuksan), I–XII.
  • Tsunami (Japanese shabd — "harbour wave"): samudra tal ke bhookamp/jwalamukhi se uthi vishal lehrein (e.g. 26 Dec 2004 Hind Mahasagar tsunami).
  • India ke seismic zones: BIS map IS 1893 (Part 1): 2016 ke anusaar 4 zones — II, III, IV, V (Zone V sabse khatarnak: poora North-East, J&K ke hisse, Kutch, Andaman-Nicobar aadi). Trap: Nov 2025 me BIS ne naya map (Zone VI ke saath) notify kiya tha, par 3 March 2026 ko use wapas le liya gaya; 2016 wala 4-zone system hi laagu hai (Sep 2026 tak).

3.5 Jwalamukhi (Volcano — ज्वालामुखी)

  • Magma satah par aaye to lava kehlata hai. Mukh = crater; bada dhansa crater = caldera.
  • Pacific "Ring of Fire" (अग्नि वलय): duniya ke adhiktar sakriya jwalamukhi aur bhookamp Pacific mahasagar ke kinaron par.
  • Prakar (sakriyata se): Sakriya (active) — jaise Etna (Sicily), Stromboli — "Lighthouse of the Mediterranean", Mauna Loa (Hawaii — vishal shield volcano); Prasupt (dormant); Mrit/Shant (extinct).
  • India ka ekmatra sakriya jwalamukhi — Barren Island (Andaman Sagar). Narcondam (Andaman) — prasupt maana jata hai.
  • Deccan Trap: ~6.5 crore saal pehle darar (fissure) udgaar se basalt lava phaila → isi se kaali mitti bani (MP ka Malwa bhi isi me).
  • Jwalamukhi se bane parvat: Kilimanjaro (Africa ka sabse ooncha), Fujiyama (Japan).

3.6 Mukhya sthalakritiyan (Landforms) — kaun kis se banta hai

Karak (Agent)Apardan (erosion) seNikshepan (deposition) se
Nadi (River)V-aakar ghati, gorge, canyon (Grand Canyon — Colorado nadi), jalprapat (waterfall)Meander (vissarp), Oxbow lake (गोखुर झील), baadh maidan (flood plain), taṭbandh (levee), delta
Himnad (Glacier)U-aakar ghati, cirque, fjord (Norway)Moraine (हिमोढ़)
Pawan (Wind) — marusthalMushroom/Chhatrak rock, yardangBaalu ke teele (sand dunes) — Barchan = ardh-chandrakar (crescent); Seif = lambvat/longitudinal; Loess (China — mahin mitti)
Samudri lehreinCliff, sea cave, arch, stackBeach, spit, bar, lagoon
Bhoomigat jal (chuna-pattar / Karst)Sinkhole, gufaayeinStalactite (chhat se latakta), Stalagmite (farsh se upar uthta)
  • Parvat ke prakar: Valit (Fold) — Himalaya, Alps, Andes, Rockies (navin); Aravalli, Appalachian, Ural (prachin). Bhransh/Block (Block) — do bhransh (fault) ke beech utha hissa (Europe: Vosges, Black Forest); neeche dhansa hissa = Rift valley (भ्रंश घाटी) — Narmada aur Tapi rift valleys me behti hain. Jwalamukhi — Kilimanjaro, Fujiyama. Avshisht (Residual) — ghis kar bache purane parvat (Aravalli).
  • Pathar (Plateau): Tibet — sabse ooncha pathar ("Roof of the World"); Deccan pathar (India); Chhota Nagpur (khanij bhandar).
⚠️ Exam Traps:
  • S-waves drav me nahi chalti — isliye bahari core drav maana jata hai; aantarik core thos hai.
  • Richter = magnitude (urja); Mercalli = intensity (nuksan).
  • Fossils + koyla + petroleum = avsadi chattan. Marble = kayantarit (limestone se).
  • Barchan = ardh-chandrakar teela (Thar me bhi bahut). Seif = lamba (longitudinal).
  • Stalactite = Top (chhat) se latakta; Stalagmite = neeche (ground) se.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Mantle aur Core ke beech ki asambaddhata (discontinuity) kaun si hai?
(A) Moho
(B) Gutenberg
(C) Lehmann
(D) Conrad
Answer: (B) Gutenberg (~2,900 km).
P2. Marble kis chattan ke kayantaran se banta hai?
(A) Sandstone
(B) Shale
(C) Limestone
(D) Granite
Answer: (C) Limestone
P3. Bharat ka ekmatra sakriya jwalamukhi kahan hai?
(A) Narcondam
(B) Barren Island
(C) Lakshadweep
(D) Deccan pathar
Answer: (B) Barren Island (Andaman Sagar).
P4. Himalaya kis prakar ki plate seema par bana hai?
(A) Apsari (divergent)
(B) Abhisari (convergent)
(C) Rupantar (transform)
(D) Koi nahi
Answer: (B) Abhisari — Indian aur Eurasian plate ki takkar.

☁️ 4. वायुमंडल एवं ऊष्मा (Atmosphere, Insolation & Heat Transfer) (9 min read) — 10 PYQs!

4.1 Vayumandal ki sanrachna (Composition)

Gas% (aayatan/volume)Exam point
Nitrogen (N2)~78%Sabse adhik
Oxygen (O2)~21%Jeevan ke liye
Argon (Ar)~0.93%Sabse adhik akriya (inert) gas
Carbon dioxide (CO2)~0.04%Aane wale suryaprakash ke liye paardarshi, par jaane wale parthiv vikiran (terrestrial radiation) ke liye apaardarshi — yahi use absorb karti hai → greenhouse effect. Fossil fuel jalne se lagatar badh rahi hai.
Ozone (O3)Bahut kamSatah se 10–50 km ke beech; suraj ki parabaingani (UV) kirnon ko absorb karti hai
  • Jalvashp (water vapour) aur dhool-kan zyadatar neeche ki parat (troposphere) me — isiliye baadal, varsha, mausam wahin.

4.2 Vayumandal ki parten — taapmaan ke aadhar par 5 parten (NCERT)

ParatOonchaiMukhya tathya
1. Kshobhmandal (Troposphere)Ausat 13 km (dhruv ~8 km, equator ~18 km)Sabse neeche; saare mausami badlav yahin (baadal, varsha, toofan). Oonchai ke saath taapmaan girta hai — 1°C prati 165 m. Equator par sabse moti kyonki tez sanvahan dharayein garmi ko oonchai tak le jaati hain.
Kshobhsiima (Tropopause)—Troposphere aur stratosphere ko alag karne wala kshetra. Taapmaan lagbhag sthir: equator par ~ −80°C, dhruvon par ~ −45°C.
2. Samtapmandal (Stratosphere)50 km takOzone parat — UV absorb. Shant, badal-rahit → jet vimaan iske nichle hisse me udte hain. Oonchai ke saath taapmaan badhta hai.
3. Madhyamandal (Mesosphere)80 km takTaapmaan phir girta hai — 80 km par −100°C tak (sabse thandi parat). Ulkayein yahin jalti hain. Upari seema = Mesopause.
4. Thermosphere / Aayanmandal (Ionosphere)80–400 kmVidyut aaveshit kan (ions); radio tarangon ko wapas Prithvi par paravartit karta hai. Oonchai ke saath taapmaan badhta hai.
5. Bahyamandal (Exosphere)Sabse uparBahut viral hawa; dheere antariksh me mil jaata hai.

4.3 Suryatap (Insolation), Parthiv Vikiran aur Ushma Bajat

  • Suryatap / Insolation (सूर्यातप): Prithvi dwara Sun se prapt urja (laghu tarangon — short waves ke roop me).
  • Parthiv vikiran (Terrestrial radiation — स्थलीय विकिरण): garam Prithvi deergh tarangon (long waves) me urja chhodti hai → isi se vayumandal neeche se garam hota hai (seedhe suryaprakash se nahi). CO2 aur greenhouse gases ise absorb karti hain.
  • Albedo (एल्बिडो / परावर्तन गुणांक): kisi satah dwara paravartit prakash ka anupaat. Barf ka albedo sabse zyada. Prithvi ka ausat albedo ~35 units (100 me se) — NCERT heat budget.
  • Ushma bajat (Heat budget): Prithvi jitni urja leti hai utni hi wapas chhod deti hai — isliye Prithvi na lagatar garam hoti na thandi.

4.4 Ushma sthanantaran ke 4 tareeke (Heat transfer) — PYQ favourite

PrakriyaMatlabVayumandal me udaharan
Chaalan (Conduction — चालन)Asamaan taapmaan wali do vastuon ke seedhe samparka (direct contact) se ushma ka jaanaGaram zameen se usse sati hawa ki nichli parat garam hoti hai
Sanvahan (Convection — संवहन)Garam hawa oopar (vertical) uthti hai aur ushma ko oopar le jaati haiTroposphere tak seemit; equator par dopahar ki sanvahani varsha
Abhivahan (Advection — अभिवहन/प्रवहन)Hawa ki kshaitij (horizontal) gati se ushma ka sthanantaranMadhya akshanshon me din-raat ke taapmaan badlav; North India ki "Loo" isi ka parinaam (NCERT)
Vikiran (Radiation — विकिरण)Bina madhyam ke tarangon dwaraSun → Prithvi (insolation); Prithvi → vayumandal (terrestrial radiation)
  • Taapmaan vyutkraman (Temperature Inversion): saamanya ulta — oonchai ke saath taapmaan badhe; lambi saaf sardi ki raaton me ghaatiyon me (kohra/smog).
  • Greenhouse gases: CO2, Methane (CH4), Nitrous oxide, CFCs, jalvashp. Ozone kshay (depletion) ka mukhya kaaran — CFCs; Montreal Protocol (1987).
⚠️ Exam Traps:
  • Troposphere aur stratosphere ke beech = Tropopause (Stratopause/Mesopause nahi).
  • Taapmaan ke aadhar par parten = 5 (NCERT: Tropo, Strato, Meso, Thermo, Exo). Ionosphere, thermosphere ka hi hissa hai.
  • Ozone = 10–50 km, UV absorb karti hai (produce nahi). Ozone layer stratosphere me.
  • Vertical = Convection; Horizontal = Advection; Direct contact = Conduction.
  • Parthiv vikiran ka bada hissa CO2 absorb karti hai (N2/O2 nahi).
  • Tropopause ka taapmaan equator par −80°C (dhruv par −45°C) — equator par zyada thanda kyonki wahan tropopause zyada oonchai (18 km) par hai.
🎯 Official PYQs (Atmosphere & Heat):
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
The zone separating the troposphere and stratosphere is called:क्षोभमंडल और समतापमंडल को अलग करने वाले क्षेत्र को क्या कहते हैं?
(1) Mesopause
(2) Tropopause
(3) Ionosphere
(4) Stratopause
सही उत्तर: (2) Tropopause (क्षोभसीमा) — yahan taapmaan lagbhag sthir rehta hai.
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Which of the following atmospheric gases absorbs a major portion of terrestrial radiation?कौन-सी वायुमंडलीय गैस, स्थलीय विकिरण का प्रमुख भाग अवशोषित करती है?
(1) Nitrogen
(2) Oxygen
(3) Carbon dioxide
(4) Argon
सही उत्तर: (3) Carbon dioxide — NCERT: CO2 aane wale vikiran ke liye paardarshi par jaane wale parthiv vikiran ke liye apaardarshi hai; greenhouse effect ke liye zimmedar.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
The process in which heated air rises vertically and transfers heat upward is called:वह प्रक्रिया जिसमें गर्म हवा सीधे ऊपर उठती है और गर्मी को ऊपर की ओर ट्रांसफर करती है?
(1) Conduction
(2) Advection
(3) Convection
(4) Radiation
सही उत्तर: (3) Convection (संवहन) — vertical heating.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
Where is ozone approximately found in the atmosphere and what is its primary role?ओज़ोन, वायुमंडल में लगभग कहाँ पाया जाता है और इसका मुख्य कार्य क्या है?
(1) 0–10 km, greenhouse warming
(2) 10–50 km, absorbing harmful ultraviolet radiation
(3) 50–100 km, producing UV radiation
(4) Above 100 km, stabilizing UV radiation
सही उत्तर: (2) 10–50 km, hanikarak UV ko absorb karna (NCERT Class 11).
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
The energy received by the Earth from the Sun is known as:पृथ्वी को सूर्य से प्राप्त होने वाली ऊर्जा किस नाम से जानी जाती है?
(1) Terrestrial radiation
(2) Insolation (सौर विकिरण/सूर्यातप)
(3) Heat budget
(4) Albedo
सही उत्तर: (2) Insolation — Incoming solar radiation.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
How many main layers is the Earth's atmosphere divided into based on temperature?तापमान के आधार पर पृथ्वी के वायुमंडल को कितनी मुख्य परतों में बांटा गया है?
(1) 3
(2) 4
(3) 5
(4) 6
सही उत्तर: (3) 5 — NCERT: "divided into five different layers depending upon the temperature condition" — troposphere, stratosphere, mesosphere, thermosphere, exosphere.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
The transfer of heat through the horizontal movement of air is known as:वायुमंडल में ऊष्मा का क्षैतिज दिशा में वायु के संचलन द्वारा स्थानांतरण किस नाम से जाना जाता है?
(1) Conduction
(2) Convection
(3) Radiation
(4) Advection
सही उत्तर: (4) Advection (अभिवहन/प्रवहन) — horizontal. "Loo" advection ka udaharan hai.
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
What is the approximate temperature at the tropopause over the equator?भूमध्य रेखा के ऊपर स्थित ट्रोपोपॉज़ पर लगभग कितना तापमान पाया जाता है?
(1) −45°C
(2) −80°C
(3) 0°C
(4) −100°C
सही उत्तर: (2) −80°C — NCERT: equator par ~−80°C, dhruvon par ~−45°C. (−100°C = mesosphere 80 km par.)
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
The process by which the Earth radiates long-wave energy to heat the atmosphere from below is known as:वह प्रक्रिया जिसमें पृथ्वी लंबी तरंगों वाली ऊर्जा का उत्सर्जन करके नीचे से वायुमंडल को गरम करती है?
(1) Insolation
(2) Conduction
(3) Terrestrial radiation
(4) Convection
सही उत्तर: (3) Terrestrial radiation (स्थलीय/पार्थिव विकिरण)
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
Which process of heat transfer occurs when two bodies of unequal temperature are in direct contact?जब दो असमान तापमान वाली वस्तुएँ सीधे संपर्क में आती हैं, तो किस प्रक्रिया द्वारा ऊष्मा का संचरण होता है?
(1) Radiation
(2) Convection
(3) Advection
(4) Conduction
सही उत्तर: (4) Conduction (चालन)
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Radio tarangon ko Prithvi par wapas kaun si parat paravartit karti hai?
(A) Troposphere
(B) Stratosphere
(C) Ionosphere
(D) Exosphere
Answer: (C) Ionosphere (80–400 km).
P2. Ulkayein (meteors) aam taur par kis parat me jal jaati hain?
(A) Mesosphere
(B) Troposphere
(C) Stratosphere
(D) Exosphere
Answer: (A) Mesosphere
P3. Vayumandal me sabse adhik matra me paayi jaane wali akriya (inert) gas?
(A) Neon
(B) Helium
(C) Argon
(D) Krypton
Answer: (C) Argon (~0.93%).

🌀 5. वायुदाब, पवनें एवं चक्रवात (Pressure Belts, Winds & Cyclones) (9 min read) — 6 PYQs

5.1 Vayudab (Air Pressure) ke basics

  • Hawa hamesha uchch daab (High) se nimn daab (Low) ki or bahti hai. Mapak yantra — Barometer; pawan gati — Anemometer; disha — Wind vane; aardrata — Hygrometer.
  • Samdaab rekha (Isobar): naksha par barabar vayudab wale sthanon ko jodne wali rekha. Isobars paas-paas = daab pravanata (pressure gradient) tez = hawa tez; door-door = hawa dheemi.
  • Coriolis bal (कोरिओलिस बल): Prithvi ke ghoornan se hawa mudti hai — uttari golardh me daayein (right), dakshini golardh me baayein (left) (Ferrel's law). Equator par Coriolis shoonya, dhruvon par adhiktam.
  • Bhoovikshepi pawan (Geostrophic wind — भूविक्षेपी पवन): upari vayumandal me (satah ke gharshan se door) jab daab pravanata bal aur Coriolis bal santulit ho jaate hain, to hawa isobars ke samanantar (parallel) bahti hai.

5.2 Vishwa ke daab kaṭibandh (Pressure Belts) aur sthayi pawanein (Planetary winds)

Daab pattiAkshanshKhaas baat
Bhoomadhya rekhiya nimn daab0° ke aas-paasDoldrums (शांत पेटी) — shaant hawa. Yahan dono golardh ki trade winds milti hain → ITCZ
Upoushna uchch daab (Subtropical High)~30° N/SHorse latitudes; duniya ke bade garam marusthal isi ke aas-paas (Sahara, Thar, Kalahari...)
Upadhruviya nimn daab (Subpolar Low)~60° N/S—
Dhruviya uchch daab (Polar High)90° N/S—
PawanKahan se kahanDisha
Vyaparik pawan (Trade winds)30° uchch daab → equator nimn daabUttari golardh me North-East trades, dakshini golardh me South-East trades
Pachhua pawan (Westerlies)30° → 60°Pashchim se poorv. Dakshini golardh me khule samudra par bahut tez: Roaring Forties (40°), Furious Fifties (50°), Shrieking/Screaming Sixties (60°)
Dhruviya poorvi pawan (Polar easterlies)Dhruv → 60°Poorv se, thandi
  • ITCZ (Inter Tropical Convergence Zone — अंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र): equator ke paas ka nimn daab kshetra jahan trade winds milti (converge) hain; hawa oopar uthti hai → baadal-varsha. Garmiyon me yeh uttar khisak kar North India par aa jaata hai (monsoon trough) — Indian monsoon se juda.
  • Jet streams: upari troposphere me tez, sankari pawan dharayein. Sardi me Subtropical Westerly Jet Himalaya ke dakshin → Western Disturbances (पश्चिमी विक्षोभ) laata hai (North-West India me sardi ki varsha — rabi ke liye laabh). Garmi me Tropical Easterly Jet — monsoon se juda.

5.3 Sthaniya pawanein (Local winds)

NaamKahanPrakriti
Loo (लू)North India (May–June)Garam, shushk; din me
Mango showers (आम्र वर्षा)Kerala, Karnataka tat (pre-monsoon)Aam jaldi pakne me madad
Kalbaisakhi / Nor'westersWest Bengal, Assam (pre-monsoon)Toofani sham ki varsha; chai, jute, chawal ke liye laabh; Assam me "Bardoli Chheerha"
Blossom / Coffee showersKerala, KarnatakaCoffee ke phool khilne me madad
Chinook ("Snow eater")Rockies (USA–Canada)Garam, shushk; barf pighlaati hai
FoehnAlps (Europe)Garam, shushk
SiroccoSahara → ItalyGaram, dhool bhari ("blood rain")
Harmattan ("Doctor")Sahara → West Africa tatShushk; ummas se raahat
Mistral / BoraFrance (Rhone ghati) / Adriatic tatThandi

5.4 Chakravat (Cyclones — चक्रवात)

  • Chakravat = kendra me nimn daab; hawa baahar se andar ki or ghoomti hai — uttari golardh me anticlockwise (vaamavart), dakshini me clockwise. Pratichakravat (Anticyclone) = kendra me uchch daab, saaf mausam.
  • Ushna-kaṭibandhiya chakravat banne ki sharten: garam samudra satah (~27°C se zyada), Coriolis bal (isliye equator ke bilkul paas nahi bante), kam vertical wind shear, pehle se maujood kamzor nimn daab.
  • Kendra me shaant, baadal-rahit bhaag — Aankh (Eye); uske chaaron or sabse tez hawa-varsha — eye wall.
  • Zameen par aate hi kamzor kyon? — samudra se nami (moisture/urja) ki aapoorti band ho jaati hai + zameen ka gharshan.
  • India me Bay of Bengal me Arabian Sea se zyada chakravat; mukhya mausam: pre-monsoon (Apr–May) aur post-monsoon (Oct–Dec).
  • Chetavani: IMD (India Meteorological Department) — chakravat ki tracking aur warning; RSMC New Delhi North Indian Ocean ke chakravaton ke naam rakhne wali list chalata hai. Rescue — NDRF (Card 20).
KshetraUshna-kaṭibandhiya chakravat ka naam
Hind Mahasagar (India)Cyclone
Atlantic / Caribbean / USAHurricane
West Pacific (China, Japan, Philippines)Typhoon
Pashchimi (North-West) AustraliaWilly-willies
USA ki chhoti, bahut tez bhanwarTornado (samudra par — waterspout)
⚠️ Exam Traps:
  • Upper air me isobars ke samanantar = Geostrophic wind (cyclonic/anticyclonic nahi).
  • Isobars paas = pressure gradient tez.
  • ITCZ = equator ke paas low pressure jahan trade winds milti hain (high pressure nahi).
  • Willy-willies = Australia; Typhoon = China/Japan; Hurricane = Americas.
  • Northern hemisphere cyclone = anticlockwise.
🎯 Official PYQs (Pressure, Winds, Cyclones):
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
Which of the following names corresponds to tropical cyclones in the Western Australia?पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया में उष्णकटिबंधीय चक्रवातों से कौन-सा नाम मेल खाता है?
(1) Typhoons
(2) Cyclones
(3) Willy-willies
(4) Hurricanes
सही उत्तर: (3) Willy-willies (विली-विलीज़)
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
What is the Inter Tropical Convergence Zone (ITCZ)?अंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र (ITCZ) क्या है?
(1) Dhruvon par uchch-daab kshetra
(2) Bhoomadhya rekha par nimn-daab kshetra jahan vyaparik pawanein milti hain
(3) 20°N–30°N ke beech marusthaliya kshetra
(4) Sthayi thandi hawaon ka kshetra
सही उत्तर: (2)
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
The wind that flows parallel to isobars in the upper atmosphere is called:ऊपरी वायुमंडल में आइसोबार के समानांतर बहने वाली हवा को कहा जाता है:
(1) Cyclonic wind
(2) Geostrophic wind (भूविक्षेपी पवन)
(3) Anti-cyclonic wind
(4) Surface wind
सही उत्तर: (2) Geostrophic wind — daab pravanata bal = Coriolis bal (santulan).
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
Which Indian agency is responsible for cyclone warning and tracking?भारत में चक्रवात की चेतावनी और निगरानी के लिए कौन-सी एजेंसी जिम्मेदार है?
(1) NDMA
(2) Indian Meteorological Department (IMD)
(3) Central Water Commission
(4) National Remote Sensing Centre
सही उत्तर: (2) IMD (भारतीय मौसम विज्ञान विभाग)
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
A tropical cyclone weakens when it moves inland primarily because of:उष्णकटिबंधीय चक्रवात भूमि के भीतर प्रवेश करने पर मुख्य रूप से क्यों कमजोर हो जाता है?
(1) Reduced sea surface moisture (नमी में कमी)
(2) Increased altitude
(3) Interaction with rivers
(4) Strong winds
सही उत्तर: (1) — chakravat ki urja garam samudra ki nami (latent heat) se aati hai; zameen par yeh aapoorti kat jaati hai.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
The pressure gradient is strongest in regions where:दाब प्रवणता उन क्षेत्रों में सबसे मज़बूत होता है जहाँ:
(1) Isobars door-door hon
(2) Isobars vrittakar hon
(3) Isobars paas-paas hon
(4) Isobars akshanshon ke samanantar hon
सही उत्तर: (3) Isobars paas-paas
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. 'Roaring Forties' kin pawanon se sambandhit hai?
(A) Trade winds
(B) Dakshini golardh ki Westerlies
(C) Polar easterlies
(D) Monsoon
Answer: (B)
P2. Uttari golardh me hawa dayin or mudti hai — yeh kis bal ke karan?
(A) Gurutvakarshan
(B) Coriolis bal
(C) Gharshan
(D) Apkendriya bal
Answer: (B) Coriolis bal
P3. 'Kalbaisakhi' kis rajya se sambandhit hai?
(A) Kerala
(B) Punjab
(C) West Bengal
(D) Gujarat
Answer: (C) West Bengal (Assam me bhi).

🌊 6. महासागर, महासागरीय धाराएँ एवं ज्वार-भाटा (Hydrosphere) (6 min read)

6.1 Mahasagar — bade tathya

  • Prithvi ki satah ka ~71% bhaag jal se dhaka; Prithvi ke kul jal ka ~97% mahasagaron me (khaara). Meetha paani bahut kam — uska bhi adhiktar barf (ice caps, glaciers) me.
  • Aakaar kram: Pacific (Prashant) > Atlantic (Andh) > Indian (Hind) > Southern (Dakshini) > Arctic (Aarkatik).
  • Pacific — sabse bada aur sabse gehra; Mariana Trench (Challenger Deep, ~11 km gehra) — duniya ka sabse gehra bindu. Atlantic — "S" aakar; sabse vyast samudri maarg. Hind Mahasagar — kisi desh (India) ke naam par ekmatra mahasagar.
  • Mahasagar tal (Ocean floor): Mahadwipiya magnṭhal (Continental shelf — uthla; sabse achhe matsya kshetra, petroleum; Mumbai High isi par) → Continental slope → Gehra samudri maidan (Abyssal plain) → Trench (gartt).
  • Lavanata (Salinity): khule mahasagar me saamanya 33–37 ‰ (parts per thousand), ausat ~35 ‰. Red Sea me ~41 ‰ tak. Sabse khaare jal-nikay: Lake Van (Turkey), Dead Sea, Great Salt Lake (USA).

6.2 Mahasagariya dharayein (Ocean Currents)

Garm dharayein (Warm)Thandi dharayein (Cold)
Gulf Stream (Atlantic, USA tat) → aage North Atlantic Drift (Western Europe ko garam rakhti hai; Norway ke bandargah barf-mukt)Labrador (Canada) — Gulf Stream se Newfoundland ke paas milti hai → kohra + Grand Banks — duniya ke sabse achhe matsya kshetron me
Kuroshio (Japan) — "Black current"Oyashio / Kurile (Japan ke paas)
North & South Equatorial, Brazil, Agulhas / Mozambique, East Australian, AlaskaHumboldt / Peru (→ Atacama marusthal), Benguela (→ Namib/Kalahari), Canary (→ Sahara tat), California, Falkland, West Australian, West Wind Drift
  • Niyam: Ushna-kaṭibandh me mahadweepon ke pashchimi tat par thandi dharayein → hawa me nami kam → wahan tatiya marusthal (Atacama, Namib, Sahara ka pashchimi tat).

6.3 Jwar-Bhata (Tides — ज्वार-भाटा)

  • Mukhya kaaran — Chandrama ka gurutvakarshan (Sun ka bhi, par kam — Sun bahut door hai).
  • Deergh/Uchch jwar (Spring tide): Sun, Earth, Moon ek seedh me — Amavasya aur Purnima ko → sabse ooncha jwar.
  • Laghu jwar (Neap tide): Sun aur Moon Prithvi se samkon (90°) par — shukla/krishna paksh ki ashtami ko → kam ooncha jwar.
  • Kisi sthan par roz lagbhag do baar jwar aur do baar bhata; do jwar ke beech ~12 ghante 25 minute.
  • Duniya me sabse ooncha jwar — Bay of Fundy (Canada). India me jwariya urja ki sambhavna — Gulf of Khambhat, Gulf of Kutch (Gujarat), Sundarbans.
  • El Nino / La Nina — Card 11 (Monsoon) me.
⚠️ Exam Traps:
  • Sabse gehri trench — Mariana (Pacific); sabse bada mahasagar bhi Pacific.
  • Spring tide = Amavasya + Purnima (grahan wale din bhi). Neap tide = ashtami.
  • Thandi dhara + pashchimi tat = marusthal (Humboldt–Atacama, Benguela–Namib).
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Newfoundland ke paas Grand Banks matsya kshetra kin do dharaon ke milne se bana hai?
(A) Kuroshio aur Oyashio
(B) Gulf Stream aur Labrador
(C) Benguela aur Agulhas
(D) Canary aur Brazil
Answer: (B)
P2. Deergh jwar (spring tide) kab aata hai?
(A) Sirf purnima ko
(B) Amavasya aur purnima dono ko
(C) Ashtami ko
(D) Equinox ko hi
Answer: (B)
P3. Atacama marusthal ke nirmaan me kaun si thandi dhara sahayak hai?
(A) Humboldt (Peru)
(B) Benguela
(C) Labrador
(D) Falkland
Answer: (A) Humboldt

🗺️ 7. विश्व भूगोल (World: Continents, Mountains, Rivers, Deserts, Grasslands, Straits, Lakes) (10 min read)

7.1 Mahadweep (Continents) — aakaar kram

Asia > Africa > North America > South America > Antarctica > Europe > Australia

MahadweepKhaas tathyaSabse oonchi choti
AsiaSabse bada aur sabse adhik aabadi; Europe se Ural parvat alag karta haiEverest (8,848.86 m — Nepal-China ka 2020 ka sanyukt maap)
Africa"Andh mahadweep (Dark Continent)"; Equator, Karka aur Makar teeno rekhayein isse guzarti hain; Sahara, NileKilimanjaro (Tanzania — jwalamukhi)
North AmericaRockies, Appalachians; Great Lakes; Mississippi-MissouriDenali (Mt. McKinley, Alaska)
South AmericaAndes (duniya ki sabse lambi parvat shrinkhla); Amazon; AtacamaAconcagua (Argentina)
Antarctica"Shwet mahadweep"; sabse thanda; sthayi aabadi nahi; India ke research station — Maitri, Bharati (Dakshin Gangotri pehla, ab band)Vinson Massif
EuropeAlps; Volga (Europe ki sabse lambi nadi)Elbrus (Russia, Caucasus)
AustraliaSabse chhota; "Dweepiya mahadweep (Island Continent)"; Great Dividing Range; Great Barrier Reef (sabse badi pravaal bhitti)Kosciuszko (mukhya bhoomi par)

7.2 Mukhya parvat shrinkhlaayein

  • Andes — sabse lambi (S. America). Himalaya — sabse oonchi aur navin valit parvat. Rockies (N. America), Alps (Europe; Mont Blanc), Atlas (NW Africa), Ural (Europe-Asia seema; purana), Appalachian (USA; purana), Great Dividing Range (Australia), Drakensberg (South Africa), Pamir Knot — "Roof of the World" (yahan se Hindukush, Karakoram, Kunlun, Tien Shan nikalti hain).

7.3 Mukhya nadiyan

NadiTathya
NileDuniya ki sabse lambi (~6,650 km; exam ka paramparik uttar). Lake Victoria kshetra se → Mediterranean Sea. Egypt — "Nile ka vardaan". Aswan High Dam.
AmazonJal ki matra (volume) me sabse badi; Andes → Atlantic. Sabse bada varshavan (rainforest) — "Prithvi ke phephde".
Congo (Zaire)Bhoomadhya rekha ko do baar kaat ti hai.
LimpopoMakar rekha ko do baar kaat ti hai. (India me Mahi nadi Karka rekha ko do baar kaat ti hai.)
Yangtze (Chang Jiang)Asia ki sabse lambi; Three Gorges Dam (duniya ka sabse bada hydro project).
Huang He (Yellow River)"China ka shok (Sorrow of China)" — baadh ke karan.
Mississippi–MissouriUSA ki sabse lambi nadi-pranali.
DanubeSabse zyada deshon (10) se behne wali nadi (Europe).
VolgaEurope ki sabse lambi; Caspian Sea me girti hai.
Mekong, Irrawaddy, Tigris-Euphrates (Mesopotamia), Rhine, Thames (London), Seine (Paris), Murray-Darling (Australia)—

7.4 Marusthal (Deserts)

MarusthalKahan
Sahara — sabse bada garam marusthalNorth Africa
Antarctica — sabse bada marusthal (thanda, kam varsha ke aadhar par)—
Arabian, Rub' al KhaliSaudi Arabia
Gobi (thanda)Mongolia–China
Kalahari, NamibSouthern Africa (Botswana; Namibia)
Atacama — duniya ka sabse shushkChile
Thar (Great Indian Desert)India (Rajasthan) – Pakistan
Great Victoria, Great Sandy, GibsonAustralia
TaklamakanChina (Xinjiang)
PatagonianArgentina
Mojave, SonoranUSA–Mexico

7.5 Ghaas ke maidan (Grasslands)

Shitoshna (Temperate)DeshUshna (Tropical)Desh
PrairiesNorth America (USA-Canada) — "Wheat basket"SavannaAfrica
PampasArgentinaLlanosVenezuela–Colombia
SteppesEurasia (Russia, Ukraine, Kazakhstan)CamposBrazil
Veld(t)South Africa
DownsAustralia
CanterburyNew Zealand
PusztaHungary

7.6 Jalsandhi (Straits — जलसंधि): do bade jal-nikayon ko jodne wali sankari jal-patti

StraitKin ko alag karti (bhoomi)Kin ko jodti (jal)
PalkIndia (Tamil Nadu) – Sri LankaBay of Bengal (Palk Bay) – Gulf of Mannar
MalaccaMalaysia (Malay prayadweep) – Indonesia (Sumatra)Andaman Sagar (Hind) – South China Sea (Pacific)
GibraltarSpain (Europe) – Morocco (Africa)Atlantic – Mediterranean
HormuzIran – Oman (UAE)Persian Gulf – Gulf of Oman (tel vyapar ka mahatvapurn maarg)
Bab-el-MandebYemen (Asia) – Djibouti/Eritrea (Africa)Red Sea – Gulf of Aden
BeringRussia (Asia) – Alaska/USA (N. America)Arctic – Pacific (Bering Sea); paas se Date Line
BosphorusTurkey ka Europe aur Asia bhaag (Istanbul)Black Sea – Sea of Marmara
DoverEngland – FranceEnglish Channel – North Sea
MagellanS. America mukhya bhoomi – Tierra del FuegoAtlantic – Pacific
CookNew Zealand ke North & South Island—
BassAustralia – Tasmania—
SundaJava – Sumatra (Indonesia)—
  • Nahar (Canals): Suez (Egypt) — Mediterranean ko Red Sea se jodti hai (Asia-Europe sabse chhota samudri maarg). Panama — Atlantic ko Pacific se jodti hai.

7.7 Jheelein (Lakes) & anya "sabse"

  • Caspian Sea — duniya ki sabse badi jheel (khaara). Lake Superior (USA–Canada, Great Lakes) — sabse badi meethe paani ki jheel (kshetrafal). Lake Baikal (Russia, Siberia) — sabse gehri jheel. Lake Victoria — Africa ki sabse badi (Nile ka srot kshetra). Titicaca — sabse oonchai par navigable jheel (Peru-Bolivia). Dead Sea (Israel-Jordan) — Prithvi ki satah ka sabse neecha sthal, bahut khaari.
  • Angel Falls (Venezuela) — sabse ooncha jalprapat. Niagara — USA–Canada seema. Victoria Falls — Zambezi nadi (Zambia-Zimbabwe).
  • Sabse bada dweep — Greenland (Denmark). Sabse bada desh — Russia; sabse chhota — Vatican City. Sabse adhik aabadi — India (UN anuman, 2023 me China se aage).

7.8 Upnaam (Nicknames) — MCQ me aate hain

UpnaamKiskaUpnaamKiska
Land of Rising Sun (उगते सूरज का देश)JapanLand of Midnight SunNorway
Land of Thousand LakesFinlandLand of Thunder DragonBhutan
Sugar Bowl of the WorldCubaLand of White ElephantThailand
Roof of the WorldTibet pathar / PamirPlayground of EuropeSwitzerland
Emerald IslandIrelandLand of KangaroosAustralia
Sorrow of ChinaHuang HeDark ContinentAfrica

7.9 Padosi deshon ki rajdhaniyan

Nepal — Kathmandu · Bhutan — Thimphu · Bangladesh — Dhaka · Myanmar — Naypyidaw · China — Beijing · Pakistan — Islamabad · Afghanistan — Kabul · Sri Lanka — Sri Jayawardenepura Kotte (prashasanik/vidhayi; Colombo vyavsayik rajdhani) · Maldives — Malé.

⚠️ Exam Traps:
  • Sabse lambi nadi = Nile (paramparik uttar); sabse zyada jal = Amazon.
  • Equator do baar = Congo; Makar rekha do baar = Limpopo; Karka rekha do baar = Mahi (India).
  • Sabse bada garam marusthal = Sahara; sabse shushk = Atacama.
  • Pampas = Argentina; Veld = South Africa; Downs = Australia; Steppes = Eurasia; Prairies = N. America.
  • Palk Strait = India–Sri Lanka (Palk Bay aur Gulf of Mannar ke beech Adam's Bridge / Ram Setu).
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. 'Pampas' ghaas ke maidan kis desh me hain?
(A) Australia
(B) Argentina
(C) South Africa
(D) Russia
Answer: (B) Argentina
P2. Strait of Gibraltar kin do jal-nikayon ko jodti hai?
(A) Red Sea – Mediterranean
(B) Atlantic – Mediterranean
(C) Black Sea – Marmara
(D) Atlantic – Pacific
Answer: (B)
P3. Bhoomadhya rekha ko do baar kaatne wali nadi?
(A) Nile
(B) Amazon
(C) Congo
(D) Limpopo
Answer: (C) Congo
P4. Duniya ki sabse gehri jheel kaun si hai?
(A) Superior
(B) Caspian
(C) Baikal
(D) Victoria
Answer: (C) Baikal (Russia).
P5. 'Land of Thunder Dragon' kise kaha jata hai?
(A) Nepal
(B) Bhutan
(C) Tibet
(D) Myanmar
Answer: (B) Bhutan

🇮🇳 8. भारत: स्थिति, विस्तार, सीमाएँ, पड़ोसी देश, राज्य-राजधानी (9 min read) — 2 PYQs

8.1 Sthiti aur vistaar (Location & Extent)

  • Poori tarah uttari aur poorvi golardh me. Mukhya bhoomi: 8°4′N – 37°6′N akshansh, 68°7′E – 97°25′E deshantar.
  • Kshetrafal: 32,87,263 sq km — duniya ke kul bhoo-kshetra ka ~2.4%; duniya me 7th sabse bada desh (Russia, Canada, USA, China, Brazil, Australia ke baad).
  • Uttar-dakshin vistaar ~3,214 km; poorv-pashchim ~2,933 km.
  • Karka rekha desh ko lagbhag do barabar bhaagon me baant ti hai (8 rajya — Card 2). IST meridian 82°30′E (Mirzapur).
  • Seemant bindu (Extreme points): Dakshinatam — Indira Point (Great Nicobar; 2004 tsunami me doob gaya tha); mukhya bhoomi ka dakshinatam — Kanyakumari (Cape Comorin). Uttaratam — Indira Col (Siachen/Ladakh). Poorvatam — Kibithu (Arunachal Pradesh). Pashchimatam — Guhar Moti (Kutch, Gujarat).
  • Tatrekha (Coastline): 7,516.6 km (dweepon sahit; mukhya bhoomi ~6,100 km) — yeh purana, kitabi aankda hai jo 2025 paper me poocha gaya. Naya aadhikarik aankda: 11,098.81 km (MoPSW circular, 29 April 2025 — nayi GIS vidhi se punarmapan). Sabse lambi tatrekha — Gujarat (dono aankdon me; naye maap me 2,340.62 km).
  • Sthal seema (Land border): ~15,200 km (NCERT) / 15,106.7 km (MHA).

8.2 Padosi desh aur seema lambai (MHA)

DeshSeema (km)Seema se lage Bharatiya rajya/UT
Bangladesh (sabse lambi)4,096.7West Bengal, Assam, Meghalaya, Tripura, Mizoram (5) — sabse lambi WB ki
China3,488Ladakh (UT), Himachal, Uttarakhand, Sikkim, Arunachal
Pakistan3,323Gujarat, Rajasthan, Punjab, J&K (UT), Ladakh (UT)
Nepal1,751Uttarakhand, UP, Bihar, West Bengal, Sikkim (5)
Myanmar1,643Arunachal, Nagaland, Manipur, Mizoram (4)
Bhutan699Sikkim, West Bengal, Assam, Arunachal (4)
Afghanistan (sabse chhoti)106Ladakh (UT) — PoK/Gilgit-Baltistan kshetra se
  • Seema rekhayein: Radcliffe Line — India–Pakistan & India–Bangladesh (1947). McMahon Line — India–China (poorvi bhaag, Arunachal; 1914 Shimla). Durand Line — Pakistan–Afghanistan (1893). LoC — J&K me India–Pakistan. LAC — India–China.
  • Samudri padosi: Sri Lanka (Palk Strait aur Gulf of Mannar se alag), Maldives. 10° Channel — Andaman ko Nicobar se alag karta hai. 9° Channel — Minicoy ko Lakshadweep ke mukhya samooh se. 8° Channel — Minicoy ko Maldives se. Coco Channel — North Andaman aur Coco dweep (Myanmar). Duncan Pass — South Andaman aur Little Andaman.
  • Sabse zyada deshon se seema wala rajya — West Bengal (Bangladesh, Nepal, Bhutan — 3). Sikkim aur Arunachal bhi 3-3 deshon se lagte hain.

8.3 Rajya aur Rajdhaniyan (28 States + 8 UTs — Sep 2026 tak)

RajyaRajdhaniRajyaRajdhani
Andhra PradeshAmaravatiArunachal PradeshItanagar
AssamDispurBiharPatna
ChhattisgarhRaipur (Nava Raipur Atal Nagar)GoaPanaji
GujaratGandhinagarHaryanaChandigarh
Himachal PradeshShimla (sheetkaleen: Dharamshala)JharkhandRanchi
KarnatakaBengaluruKeralaThiruvananthapuram
Madhya PradeshBhopalMaharashtraMumbai (sheetkaleen: Nagpur)
ManipurImphalMeghalayaShillong
MizoramAizawlNagalandKohima
OdishaBhubaneswarPunjabChandigarh
RajasthanJaipurSikkimGangtok
Tamil NaduChennaiTelanganaHyderabad
TripuraAgartalaUttar PradeshLucknow
UttarakhandDehradun (grishmakaleen: Gairsain/Bhararisain)West BengalKolkata
Kendra Shasit Pradesh (UT)Rajdhani
Andaman & Nicobar IslandsSri Vijaya Puram (Port Blair ka naya naam, Sept 2024)
ChandigarhChandigarh
Dadra & Nagar Haveli and Daman & Diu (2020 me vilay)Daman
Delhi (NCT)New Delhi
Jammu & Kashmir (31 Oct 2019 se UT)Srinagar (garmi), Jammu (sardi)
Ladakh (31 Oct 2019 se UT; kshetrafal me sabse bada UT)Leh
Lakshadweep (sabse chhota UT)Kavaratti
PuducherryPuducherry
  • Kshetrafal me sabse bada rajya — Rajasthan, phir Madhya Pradesh, phir Maharashtra. Sabse chhota — Goa.
  • Sabse naya rajya — Telangana (2 June 2014). 1 Nov 2000 ko Chhattisgarh (MP se), 9 Nov 2000 Uttarakhand, 15 Nov 2000 Jharkhand bane.
  • MP cross-ref: MP ki seema 5 rajyon se — UP, Chhattisgarh, Maharashtra, Gujarat, Rajasthan (vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me).
⚠️ Exam Traps:
  • Sabse lambi antarrashtriya seema = Bangladesh; sabse chhoti = Afghanistan.
  • Coastline: purana 7,516.6 km (2025 paper ka uttar "7,517 km") vs naya 11,098.81 km (2025). Agar options me dono hon to sawal ki bhasha dekhein.
  • Indira Point = dakshinatam (Nicobar) — Kanyakumari sirf mukhya bhoomi ka.
  • Pashchimatam = Guhar Moti (Kutch) — Sir Creek/Diu nahi.
  • India duniya me kshetrafal me 7th, aabadi me 1st.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
The westernmost point of India is in:भारत का पश्चिमतम बिंदु कौन-सा है?
(1) Guhar Moti, Kutch, Gujarat
(2) Sir Creek, Gujarat
(3) Rann of Kutch, Gujarat
(4) Diu Island, Gujarat
सही उत्तर: (1) Guhar Moti (गुहार मोती), Kutch — lagbhag 68°7′E.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
What is the approximate India's coastline length, including islands?द्वीपों को मिलाकर भारत की तटरेखा की अनुमानित लंबाई कितनी होगी?
(1) 3,000 km
(2) 5,500 km
(3) 7,517 km
(4) 1,000 km
सही उत्तर: (3) 7,517 km — NCERT/MHA ka paramparik aankda 7,516.6 km. (Note: April 2025 ke punarmapan me yeh 11,098.81 km ho gaya, par yeh option me nahi tha.)
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Bharat ki sabse lambi antarrashtriya sthal seema kis desh ke saath hai?
(A) China
(B) Pakistan
(C) Bangladesh
(D) Nepal
Answer: (C) Bangladesh (4,096.7 km).
P2. Andaman ko Nicobar dweep samooh se kaun alag karta hai?
(A) 8° Channel
(B) 9° Channel
(C) 10° Channel
(D) Palk Strait
Answer: (C) 10° Channel
P3. Myanmar ki seema in me se kis rajya se nahi lagti?
(A) Manipur
(B) Mizoram
(C) Tripura
(D) Nagaland
Answer: (C) Tripura — Tripura Bangladesh se ghira hai.

⛰️ 9. भारत का भौतिक स्वरूप (Physiography) (10 min read) — 5 PYQs

6 bhautik vibhag (NCERT): (1) Himalaya parvat (2) Uttari maidan (3) Prayadweepiya pathar (4) Bharatiya marusthal (5) Tatiya maidan (6) Dweep samooh.

9.1 Himalaya (हिमालय) — navin valit parvat (young fold mountains)

ShrinkhlaAnya naamVisheshta
Greater Himalaya (Mahan/Aantarik)HimadriSabse oonchi, ausat ~6,000 m; hamesha barf; Everest, Kanchenjunga (India ki sabse oonchi — Sikkim), Nanga Parbat, Nanda Devi (Uttarakhand). Kor (core) granite ki.
Lesser HimalayaHimachal3,700–4,500 m; Pir Panjal (sabse lambi), Dhauladhar, Mahabharat shrinkhla; hill stations — Shimla, Mussoorie, Nainital, Darjeeling; ghatiyan — Kashmir, Kangra, Kullu.
Outer HimalayaShiwalik900–1,100 m; sabse bahari; asamekit tallchhat. Shiwalik aur Himachal ke beech ki lambi ghatiyan = "Dun" (Dehradun, Kotli Dun, Patli Dun).
  • Trans-Himalaya / Tibetan Himalaya: Karakoram (K2 / Godwin Austen — 8,611 m, PoK me; India ki sabse oonchi choti ka dawa), Ladakh, Zaskar shrinkhla.
  • Purvachal (Purvi pahadiyan): Patkai Bum, Naga, Mizo (Lushai), Manipur pahadiyan; Garo-Khasi-Jaintia (Meghalaya pathar — asal me prayadweepiya pathar ka hissa).
  • Pashchim se poorv vibhajan (nadi-ghatiyon ke aadhar par): Punjab Himalaya (Sindhu–Satluj), Kumaon Himalaya (Satluj–Kali), Nepal Himalaya (Kali–Teesta), Assam Himalaya (Teesta–Dihang).
  • Darre (Passes): Zoji La (Srinagar–Leh), Khardung La (Ladakh), Shipki La (HP, Satluj), Lipulekh (Uttarakhand — Kailash Mansarovar yatra), Nathu La (Sikkim), Bom Di La (Arunachal), Banihal (Jawahar Tunnel), Rohtang (Atal Tunnel, HP).

9.2 Uttari Maidan (Northern Plains)

  • Sindhu, Ganga, Brahmaputra ki jalodh (alluvial) mitti se bana; ~7 lakh sq km; bahut upjaau aur ghani aabadi.
  • Bhabar — Shiwalik ki talhati, 8–16 km chaudi patti; kankad-patthar; nadiyan lupt ho jaati hain. Terai — bhabar ke dakshin, daldali, nadiyan phir prakat; ghane jangal (Dudhwa NP).
  • Bangar — purani jalodh mitti, oonchi jagah, kankar ki gaanthein (calcareous). Khadar — nayi jalodh mitti, baadh maidan, har saal naveen, adhik upjaau.
  • Doab — do nadiyon ke beech ka kshetra. Punjab maidan me 5 doab. Brahmaputra me Majuli — duniya ke sabse bade nadi-dweepon me se ek (Assam).

9.3 Prayadweepiya Pathar (Peninsular Plateau)

  • Sabse purana bhoo-bhaag (Gondwana ka hissa); aagneya-kayantarit chattanein. Do bhaag: Madhya Uchchbhoomi (Central Highlands) — Narmada ke uttar (Malwa pathar, Bundelkhand, Baghelkhand, Chhota Nagpur pathar) aur Dakkan Pathar (Deccan Plateau) — Narmada ke dakshin, trikonakaar.
  • Deccan Trap — jwalamukhi basalt se bana; kaali mitti ka kshetra (Maharashtra, MP, Gujarat ka bhaag).
  • Aravali — duniya ki sabse purani valit parvat shrinkhlaon me; sabse oonchi choti Guru Shikhar (Mount Abu).
  • Pashchimi Ghat (Sahyadri) — lagataar, oonche (ausat 900–1,600 m); Anai Mudi (2,695 m, Kerala — prayadweep ki sabse oonchi choti), Doda Betta (Nilgiri). Poorvi Ghat — tooti-phooti, neeche (ausat ~600 m); sabse oonchi Mahendragiri (Odisha; kuch sroton me Jindhagada). Dono Ghat Nilgiri pahadiyon me milte hain.
  • MP cross-ref: Vindhya aur Satpura ke beech Narmada; Satpura ki sabse oonchi choti Dhupgarh (Pachmarhi, Mahadev pahadi); Amarkantak (Maikal) — Narmada-Son ka udgam.

9.4 Bharatiya Marusthal (Thar)

  • Aravali ke pashchim; varsha 15 cm/varsh se kam; Luni ekmatra badi nadi (khaare paani wali — Rann of Kutch me). Barchans (बरखान) — ardhchandrakaar (crescent) retiile tile; anudairghya (longitudinal) tile Indo-Pak seema ke paas.

9.5 Tatiya Maidan (Coastal Plains)

Pashchimi tat (Arabian Sea) — sankaraPoorvi tat (Bay of Bengal) — chauda
Uttar se dakshin: Konkan (Mumbai–Goa) → Kannad maidan (Goa–Mangalore) → Malabar tat (Kerala). Malabar me Kayal (backwaters) — Vembanad jheel.Uttar me Uttari Circar (Odisha–Andhra), dakshin me Coromandel tat (Tamil Nadu). Mahanadi, Godavari, Krishna, Kaveri ke delta. Chilika (Odisha — India ki sabse badi khaare paani ki lagoon), Pulicat (AP-TN).

9.6 Dweep samooh (Islands)

  • Andaman & Nicobar (Bay of Bengal) — doobi hui parvat shrinkhla ke shikhar; Barren Island — India ka ekmatra sakriya jwalamukhi; Saddle Peak (sabse oonchi choti, North Andaman).
  • Lakshadweep (Arabian Sea) — pravaal (coral) dweep; purane naam Laccadive, Minicoy aur Amindive (1973 me naam Lakshadweep); rajdhani Kavaratti; Pitti dweep — pakshi abhayaranya.
⚠️ Exam Traps:
  • Himadri = Greater; Himachal = Lesser; Shiwalik = Outer. "Dun" Himachal aur Shiwalik ke beech.
  • Pashchimi tat ka uttari bhaag = Konkan; dakshini = Malabar. Poorvi tat ka uttari = Northern Circars; dakshini = Coromandel.
  • Bangar = purani + kankar; Khadar = nayi + upjaau.
  • Chilika = poorvi tat; Vembanad = pashchimi tat (Kerala); Sambhar = Rajasthan (antardeshiya khaari jheel); Dal = Kashmir.
  • Barren Island = ekmatra sakriya jwalamukhi (Andaman) — Narcondam supt (dormant).
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
Which type of sand dunes are crescent-shaped in India?भारत में किस प्रकार के रेत के टीले अर्धचंद्राकार होते हैं?
(1) Longitudinal dunes
(2) Barchans
(3) Star dunes
(4) Parabolic dunes
सही उत्तर: (2) Barchans (बरखान) — Thar marusthal me ardhchandrakaar tile.
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
What were the earlier names of Lakshadweep (an Union Territory of India)?लक्षद्वीप (भारत का एक केंद्र शासित प्रदेश) का पुराना नाम क्या था?
(1) Andaman, Nicobar
(2) Laccadive, Minicoy, and Amindive
(3) Konkan, Malabar, Kannad
(4) Pitti, Kavaratti, Agatti
सही उत्तर: (2) Laccadive, Minicoy और Amindive — 1973 me naam badalkar Lakshadweep.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
What is an important lake along the eastern coastal plains in India?भारत के पूर्वी तटीय मैदानों के साथ स्थित एक महत्वपूर्ण झील कौन-सी है?
(1) Chilika Lake
(2) Sambhar Lake
(3) Dal Lake
(4) Vembanad Lake
सही उत्तर: (1) Chilika Lake (चिलिका) — Odisha; Vembanad pashchimi tat (Kerala) par hai.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
Which of the following is the India's northern section of the western coast?निम्नलिखित में से भारत के पश्चिमी तट का उत्तरी भाग कौन-सा है?
(1) Malabar Coast
(2) Konkan Coast
(3) Kannad Plain
(4) Coromandel Coast
सही उत्तर: (2) Konkan Coast (कोंकण तट) — Mumbai se Goa tak.
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
The India's southern part of the eastern coastal plains is known as:भारत के पूर्वी तटीय मैदानों का दक्षिणी भाग किस नाम से जाना जाता है?
(1) Malabar Coast
(2) Coromandel Coast
(3) Kannad Plain
(4) Konkan Coast
सही उत्तर: (2) Coromandel Coast (कोरोमंडल तट) — Tamil Nadu; uttari bhaag Northern Circars.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Shiwalik aur Lesser Himalaya ke beech ki lambi ghatiyon ko kya kehte hain?
(A) Doab
(B) Dun
(C) Kayal
(D) Bhabar
Answer: (B) Dun — jaise Dehradun.
P2. Prayadweepiya Bharat ki sabse oonchi choti kaun si hai?
(A) Doda Betta
(B) Mahendragiri
(C) Anai Mudi
(D) Guru Shikhar
Answer: (C) Anai Mudi (2,695 m, Kerala).
P3. India ka ekmatra sakriya jwalamukhi kahan hai?
(A) Narcondam
(B) Barren Island
(C) Minicoy
(D) Majuli
Answer: (B) Barren Island (Andaman).

🌊 10. अपवाह तंत्र: नदियाँ, बाँध, परियोजनाएँ (Drainage) (12 min read) — 10 PYQs

10.1 Apvaah pratiroop (Drainage patterns)

PatternPehchaanUdaharan
Dendritic (वृक्षाकार)Ped ki shaakhaon jaisa; samaan chattanUttari maidan ki nadiyan (Ganga)
Radial (अरीय)Ek oonche kendra (gumbad/parvat) se chaaron orAmarkantak se nikalti nadiyan
Trellis (जालीनुमा)Mukhya nadi me sahayak nadiyan samkon parPurane valit parvat kshetra
Centripetal (अभिकेन्द्री)Chaaron or se ek jheel/gaddhe ki orLoktak (Manipur)

10.2 Himalayi vs Prayadweepiya nadiyan

HimalayiPrayadweepiya
Baramasi (perennial) — barf + varshaMausami (varsha par nirbhar)
Lambi, gehri ghatiyan (gorge), meander, deltaChhoti, uthli ghatiyan; purani, pravanit (graded) nadiyan
Sindhu, Ganga, Brahmaputra tantraMahanadi, Godavari, Krishna, Kaveri (poorv) ; Narmada, Tapi (pashchim)

10.3 Himalayi nadi-tantra

  • Sindhu (Indus): Tibet me Mansarovar ke paas (Bokhar Chu) se; Ladakh (Leh) se hokar Pakistan → Arabian Sea. Sahayak: Jhelum (Verinag; Wular jheel), Chenab (sabse badi sahayak), Ravi, Beas (Rohtang ke paas Beas Kund), Satluj (Rakas Tal, Tibet; Shipki La se pravesh; Bhakra Nangal). Sindhu Jal Sandhi 1960 — India Sindhu tantra ka 20% paani upyog kar sakta tha (23 April 2025 ko Pahalgam hamle ke baad India ne sandhi "abeyance" (sthagit) me rakhi; 31 Aug 2026 ko Hague ke Court of Arbitration ne kaha sandhi laagu hai, par India ne faisla asweekar kiya — Sep 2026 tak).
  • Ganga: Bhagirathi (Gangotri/Gaumukh) + Alaknanda (Satopanth) → Devprayag par milkar Ganga. Haridwar me maidan me pravesh. India ki sabse lambi nadi (~2,525 km); Rashtriya Nadi (2008). Baayein kinare ki sahayak: Ramganga, Gomti, Ghaghara, Gandak, Kosi ("Bihar ka shok"). Daayein: Yamuna (Yamunotri; Prayagraj me Sangam — sabse lambi sahayak), Son (Amarkantak se). Bangladesh me Padma; Brahmaputra se milkar Sundarban delta (duniya ka sabse bada delta).
  • Yamuna ki sahayak (Prayadweep se): Chambal (Mhow ke paas Janapav, MP), Betwa, Ken, Sindh.
  • Brahmaputra: Tibet me Mansarovar ke paas Chemayungdung glacier se; Tibet me Tsangpo, Namcha Barwa ke paas mudkar Arunachal me Dihang/Siang; Assam me Dibang + Lohit milkar Brahmaputra; Bangladesh me Jamuna. Majuli (nadi-dweep) aur Umananda (Guwahati ke paas, Peacock Island — Umananda Shiv mandir) — dono Brahmaputra me.

10.4 Prayadweepiya nadiyan

NadiUdgamKhaas tathya
NarmadaAmarkantak (MP)Vindhya aur Satpura ke beech bhransh ghati (rift valley) me pashchim ki or → Gulf of Khambhat (estuary/jwarnadmukh, delta nahi). Dhuandhar prapat (Bhedaghat, Jabalpur — marble rocks). Sardar Sarovar Dam (Kevadia, Gujarat), Indira Sagar, Omkareshwar, Maheshwar (MP).
TapiMultai (Betul, MP)Satpura ke dakshin, pashchim ki or → Surat ke paas; Ukai dam.
MahanadiSihawa (Dhamtari/Raipur, Chhattisgarh)Hirakud Dam (Sambalpur, Odisha — duniya ke sabse lambe mitti ke baandhon me). Odisha me delta.
GodavariTrimbakeshwar (Nashik, Maharashtra)Prayadweep ki sabse lambi (~1,465 km) — "Dakshin Ganga / Vriddha Ganga". Sahayak: Purna, Wardha, Pranhita, Manjra, Wainganga, Penganga, Indravati. Sriram Sagar (Pochampad) — Telangana; Polavaram — Andhra Pradesh.
KrishnaMahabaleshwar (Maharashtra)Sahayak: Koyna, Tungabhadra, Bhima, Ghataprabha, Musi. Nagarjuna Sagar (Telangana-AP seema), Srisailam, Almatti.
KaveriTalakaveri, Brahmagiri (Kodagu, Karnataka)"Dakshin ki Ganga"; Shivasamudram prapat (pehla hydro-plant 1902); KRS dam (Karnataka), Mettur (TN).
Mahi, Sabarmati, Luni—Mahi — Karka rekha do baar kaat ti hai.
PeriyarKeralaIdukki arch dam (Kerala) — Periyar par.

10.5 Mukhya baandh / pariyojanayein

BaandhNadiRajya
Tehri (India ka sabse ooncha)BhagirathiUttarakhand
Bhakra (Gobind Sagar jalashay)SatlujHimachal
HirakudMahanadiOdisha
Sardar SarovarNarmadaGujarat
Indira Sagar (sabse bada jalashay kshamata me)NarmadaMP (Khandwa)
Gandhi SagarChambalMP (Mandsaur)
Nagarjuna SagarKrishnaTelangana–AP
Sriram SagarGodavariTelangana
Idukki (arch dam)PeriyarKerala
MetturKaveriTamil Nadu
UkaiTapiGujarat
Rihand (Govind Ballabh Pant Sagar)Rihand (Son ki sahayak)UP
Farakka BarrageGangaWest Bengal
  • Indira Gandhi Nahar (Canal): purana naam Rajasthan Nahar; aadharshila 31 March 1958; 1984 me naam badla. Harike Barrage (Punjab — Satluj-Beas sangam) se paani; Thar marusthal me sinchai — duniya ki sabse lambi nahar pranaliyon me se ek.
  • Ken–Betwa Link Project — India ki pehli nadi-jodo pariyojana (MP–UP; Daudhan dam, Panna). Aadharshila 25 Dec 2024.

10.6 Jheelein (India)

  • Wular (J&K) — sabse badi meethe paani ki jheel (Jhelum). Chilika (Odisha) — sabse badi lagoon/khaare paani. Sambhar (Rajasthan) — sabse badi antardeshiya khaari jheel. Loktak (Manipur) — phumdi (tairte dweep), Keibul Lamjao — duniya ka ekmatra tairta NP. Vembanad (Kerala) — sabse lambi; Nehru Trophy boat race (Punnamada). Lonar (Maharashtra) — ulka-pind (meteorite) crater jheel. Dal (Srinagar), Kolleru (AP), Pulicat.
⚠️ Exam Traps:
  • Narmada & Tapi = pashchim ki or, estuary banati hain (delta nahi). Baaki badi prayadweepiya nadiyan poorv me delta.
  • Godavari = Trimbakeshwar (Nashik); Krishna = Mahabaleshwar; Kaveri = Talakaveri; Narmada & Son = Amarkantak.
  • Sriram Sagar = Godavari (Telangana); Nagarjuna Sagar = Krishna — confuse na karein.
  • Idukki = Kerala (Periyar); Hirakud = Mahanadi (Odisha).
  • Kosi = "Bihar ka shok"; Damodar = "Bengal ka shok"; Huang He = "China ka shok".
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
The Indira Gandhi Canal in India was originally known as:भारत में इंदिरा गांधी नहर को मूल रूप से इस नाम से जाना जाता था:
(1) Ganga Canal
(2) Rajasthan Canal
(3) Yamuna Canal
(4) Sutlej Canal
सही उत्तर: (2) Rajasthan Canal (राजस्थान नहर) — 1984 me Indira Gandhi Nahar naam diya gaya.
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
The Narmada River flows between which mountain ranges in India?भारत में नर्मदा नदी किन पर्वत श्रेणियों के बीच बहती है?
(1) Satpura and Vindhya
(2) Aravalli and Vindhya
(3) Western Ghats and Eastern Ghats
(4) Himalayas and Aravalli
सही उत्तर: (1) सतपुड़ा और विंध्य — bhransh ghati (rift valley) me pashchim ki or.
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
The Indira Gandhi Canal project in India was launched on:भारत में इंदिरा गांधी नहर परियोजना कब शुरू की गई थी?
(1) 15 August 1947
(2) 31 March 1958
(3) 26 January 1950
(4) 1 November 1966
सही उत्तर: (2) 31 March 1958
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Hirakud Dam, one of the longest earthen dams in India, is built across which river?हीराकुड बाँध, जो भारत के सबसे लंबे मिट्टी के बाँधों में से एक है, किस नदी पर बनाया गया है?
(1) Mahanadi
(2) Godavari
(3) Krishna
(4) Kaveri
सही उत्तर: (1) महानदी — Sambalpur, Odisha.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
The Sardar Sarovar Dam in India is constructed on which river?भारत में सरदार सरोवर बाँध किस नदी पर बनाया गया है?
(1) Narmada
(2) Tapi
(3) Godavari
(4) Mahi
सही उत्तर: (1) नर्मदा — Kevadia (Ekta Nagar), Gujarat.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
A drainage pattern that resembles the branches of a tree is called:वह जल निकासी (ड्रेनेज) पैटर्न जो पेड़ की शाखाओं जैसा दिखाई देता है, उसे क्या कहा जाता है?
(1) Radial
(2) Trellis
(3) Dendritic
(4) Centripetal
सही उत्तर: (3) Dendritic (वृक्षाकार)
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
Which dam is constructed on the Godavari River in Telangana, India for irrigation?तेलंगाना, भारत में सिंचाई के लिए गोदावरी नदी पर कौन-सा बाँध बनाया गया है?
(1) Sriram Sagar Dam
(2) Nagarjuna Sagar Dam
(3) Polavaram Dam
(4) Hirakud Dam
सही उत्तर: (1) श्रीराम सागर बाँध (Pochampad, Nizamabad). Nagarjuna Sagar Krishna par; Polavaram Godavari par par Andhra Pradesh me.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
The Godavari River in India originates from:भारत में गोदावरी नदी का उद्गम स्थान है:
(1) Trimbakeshwar, Maharashtra
(2) Rajahmundry, Andhra Pradesh
(3) Chhattisgarh Hills
(4) Eastern Ghats, Odisha
सही उत्तर: (1) त्र्यंबकेश्वर, महाराष्ट्र (Nashik).
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
Idukki Dam, a famous arch dam, is in which state of India?इडुक्की बाँध, जो एक प्रसिद्ध आर्च बाँध है, भारत के किस राज्य में स्थित है?
(1) Kerala
(2) Tamil Nadu
(3) Karnataka
(4) Maharashtra
सही उत्तर: (1) केरल — Periyar nadi par.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
Umananda Island in India, famous for a Shiva temple, is located on which river?भारत में शिव मंदिर के लिए प्रसिद्ध उमानंदा द्वीप किस नदी पर स्थित है?
(1) Brahmaputra
(2) Ganga
(3) Yamuna
(4) Godavari
सही उत्तर: (1) ब्रह्मपुत्र — Guwahati (Assam) ke paas.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Bhagirathi aur Alaknanda kahan milkar Ganga banati hain?
(A) Rudraprayag
(B) Devprayag
(C) Haridwar
(D) Karnaprayag
Answer: (B) Devprayag
P2. In me se kaun si nadi delta nahi banati?
(A) Godavari
(B) Krishna
(C) Narmada
(D) Mahanadi
Answer: (C) Narmada — estuary banati hai.
P3. Tibet me Brahmaputra ko kis naam se jaana jaata hai?
(A) Jamuna
(B) Dihang
(C) Tsangpo
(D) Padma
Answer: (C) Tsangpo

🌧️ 11. भारत की जलवायु एवं मानसून (Climate & Monsoon) (9 min read) — 3 PYQs

11.1 Mool baatein

  • India ki jalvayu "Ushnakatibandhiya Mansooni" (Tropical Monsoon). "Monsoon" shabd Arabi "Mausim" (mausam/ritu) se — hawa ki disha ka mausami ulat-pher.
  • Prabhavit karne wale kaarak: akshansh (Karka rekha beech se), oonchai, dabaav aur pavan, samudra se doori (continentality), Himalaya (Central Asia ki thandi hawa rokta hai), jet stream, El Nino.
  • Oonche Himalaya me Alpine jalvayu (bahut thandi, barf) — ooncha badhne par taapmaan ghat ta hai (~6.5°C / 1,000 m).

11.2 4 Ritu (IMD)

RituSamayKhaas baatein
Sheet rituDec–FebUttar-poorvi vyaapaarik pavan; Pashchimi vikshobh (Western Disturbances) — Mediterranean se, uttar-pashchim me sardi ki varsha (rabi ke liye laabhdayak — "mahawat"); Tamil Nadu tat par varsha.
Grishm rituMar–MayLoo (uttari maidan ki garam hawa); Kaal Baisakhi (Bengal/Assam — "Nor'westers"; Assam me "Bardoli Chheerha"); Mango showers (Kerala-Karnataka — aam pakne me sahayak); Blossom/Cherry showers (Karnataka — coffee ke phool); Aandhi (UP-Rajasthan).
Dakshin-pashchim Mansoon (agrim/advancing)Jun–SepKerala me ~1 June; do shaakhaein — Arabian Sea (zyada shaktishali) aur Bay of Bengal. Poore desh me ~15 July tak. India ki ~75% varsha. "Monsoon break" — beech me sookha antaraal.
Lautta Mansoon (retreating)Oct–Nov"October heat" (garmi + nami); Bay of Bengal me chakrvaat; Tamil Nadu (Coromandel) ko adhikansh varsha isi samay (uttar-poorvi mansoon).

11.3 Varsha vitran (Rainfall distribution)

VarshaKshetra
Bahut adhik (>200 cm)Pashchimi Ghat ka pashchimi dhalan, Uttar-poorv (Meghalaya), Andaman-Nicobar
Madhyam (100–200 cm)Odisha, Bihar, West Bengal ka dakshini bhaag, Jharkhand, Chhattisgarh, poorvi MP, poorvi UP (tarai)
Kam (50–100 cm)UP, Haryana, Punjab ka bhaag, Delhi, Deccan ka aantarik bhaag (vrishti-chhaaya), Gujarat
Nyoontam (<50 cm)Pashchimi Rajasthan, Kutch, Ladakh (thanda marusthal), Deccan ka vrishti-chhaaya kshetra
  • Mawsynram (Meghalaya) — duniya me sabse adhik ausat varsha; paas me Cherrapunji (Sohra). Leh aur Jaisalmer — nyoontam.
  • Vrishti-chhaaya (Rain shadow): Pashchimi Ghat ke poorv me Deccan (Pune se aage), Shillong (Khasi ke peechhe).

11.4 El Nino, La Nina, Jet stream

  • El Nino — Peru tat (poorvi Pacific) ke paas samudra ka asaamaanya garm hona; har 3–7 varsh me hota hai (NCERT Class 11); India me aksar kamzor mansoon / sookha. La Nina — ulta (thanda); India me aksar achchha mansoon. ENSO = El Nino Southern Oscillation.
  • Indian Ocean Dipole (IOD) — positive IOD India ke mansoon ke liye laabhdayak.
  • Jet stream: Sardi me Upoushna Pashchimi Jet (Himalaya ke dakshin); garmi me Ushnakatibandhiya Poorvi Jet (Tropical Easterly) — mansoon ke aagman me sahayak. ITCZ garmi me Ganga maidan ki or khisakta hai (monsoon trough).

11.5 Koppen vargikaran (India — mukhya prakaar)

CodePrakaarKshetra
AmwChhoti shushk ritu wala mansoonGoa ke dakshin pashchimi tat
AsShushk garmi wala mansoonTamil Nadu (Coromandel) tat
AwUshna savannaKarka rekha ke dakshin adhikansh prayadweep
BWhwGaram marusthalPashchimi Rajasthan
BShwArdh-shushk steppeUttar-pashchimi Gujarat, pashchimi Rajasthan aur Punjab ke kuch bhaag
CwgShushk sardi wala mansoonGanga maidan, poorvi Rajasthan, uttari MP, uttar-poorv ka adhikansh bhaag
DfcThandi, nam sardiArunachal
EDhruveeyaJ&K, Ladakh, HP, Uttarakhand ke oonche bhaag
⚠️ Exam Traps:
  • Tamil Nadu ko sabse zyada varsha lautte mansoon (Oct–Nov) se — dakshin-pashchim mansoon me yeh vrishti-chhaaya me rehta hai.
  • Kaal Baisakhi = Bengal; Mango shower = Kerala/Karnataka; Loo = uttari maidan; Western Disturbances = sardi me uttar-pashchim.
  • El Nino = 3–7 varsh; garam paani; India me kamzor mansoon.
  • Odisha & Bihar = madhyam varsha (100–200 cm); Ladakh & Pashchimi Rajasthan = 50 cm se kam.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
How often does an El-Nino event generally occur in the world?दुनिया में आमतौर पर एल-नीनो की घटना कितनी बार होती है?
(1) Every year
(2) Once every 2–3 years
(3) Once every 3–7 years
(4) Once every 15 years
सही उत्तर: (3) प्रत्येक 3–7 वर्ष में एक बार (NCERT Class 11 — "appears once in every three to seven years").
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
Which of the following states in India receives medium rainfall (100–200 cm)?भारत में निम्नलिखित में से कौन-सा राज्य मध्यम वर्षा (100–200 सेमी) प्राप्त करता है?
(1) Delhi and Punjab
(2) Ladakh
(3) Odisha and Bihar
(4) Western Rajasthan
सही उत्तर: (3) ओडिशा और बिहार
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
What type of climate is found in the higher Himalayas in India?भारत में ऊंचे हिमालय में किस तरह की जलवायु पाई जाती है?
(1) Tropical
(2) Alpine
(3) Arid
(4) Temperate
सही उत्तर: (2) अल्पाइन (Alpine)
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Tamil Nadu tat ko adhikansh varsha kab milti hai?
(A) June–July
(B) October–November
(C) March–April
(D) Jan–Feb
Answer: (B) — lautta / uttar-poorvi mansoon.
P2. Sardi me Punjab-Haryana me varsha kiske kaaran hoti hai?
(A) Kaal Baisakhi
(B) Pashchimi vikshobh
(C) Loo
(D) Lautta mansoon
Answer: (B) Pashchimi vikshobh (Western Disturbances)
P3. 'Mango showers' kin rajyon se sambandhit hain?
(A) Punjab–Haryana
(B) Kerala–Karnataka
(C) Bengal–Assam
(D) Rajasthan–Gujarat
Answer: (B) Kerala–Karnataka

🟫 12. भारत की मिट्टियाँ एवं मृदा अपरदन (Soils) (8 min read) — 5 PYQs

ICAR ne India ki mitti ko 8 mukhya prakaar me baanta: Jalodh, Kaali, Laal-Peeli, Laterite, Shushk (Arid), Lavaniya (Saline), Peaty/Daldali, Van (Forest) mitti.

MittiKahanGun / VisheshtaFasal
Jalodh (Alluvial) — sabse vistrit (~40%)Uttari maidan, deltas, tatiya maidanPotash bharpoor, phosphorus kam. Bangar = purani, kankar nodules; Khadar = nayi, adhik upjaauGehun, dhaan, ganna, daalein
Kaali (Black / Regur)Deccan Trap — Maharashtra, MP (Malwa), Gujarat, Karnataka, AP-TelanganaJwalamukhi basalt se; nami rokne ki adbhut kshamata; geeli hone par chipchipi, sookhne par daraarein ("self-ploughing"); Ca, K, Mg, chuna bharpoor; phosphorus kamKapas ("Black cotton soil"), soyabean, jowar
Laal-Peeli (Red & Yellow)Poorvi-dakshini Deccan, Odisha, Chhattisgarh, TNLaal rang = iron (loha) ke prasaar se; hydrated hone par peeliMoongfali, daalein, millets
LateritePashchimi Ghat, Kerala, Karnataka, Odisha, Meghalaya — bhaari varsha + oonche taapmaan wale kshetraLatin "later" = eent (brick). Tez leaching se poshak tatva (plant nutrients) aur humus ki kami; aluminium-iron bharpoor; eent banane me upyogiKaju (Karnataka), chai, coffee (khaad ke saath)
Shushk (Arid)Pashchimi RajasthanRetili, laal-bhoori; namak adhik; humus kam. Nichli paraton me kankar (calcium badhne se) — paani ka risaav rukta haiSinchai se bajra, gehun
Lavaniya (Saline/Usar)Pashchimi Gujarat, Sundarban, Punjab-Haryana (atyadhik sinchai)Sodium, potassium, magnesium adhik; jipsum daalkar sudhaar—
Peaty (Daldali)Kerala, Sundarban, Odisha tatKaarbanik padarth (humus) bahut adhik; kaali, bhaari—
Van (Forest/Parvatiya)Himalaya, Pashchimi-Poorvi GhatGhaati me upjaau, oonchai par amliya (acidic)Chai, coffee, masale, phal

12.1 Mrida apardan (Soil erosion) aur sanrakshan

  • Avnalika (Gullies) — behta paani chikni mitti ko kaatkar gehri naaliyan bana deta hai; aisi zameen kheti ke laayak nahi = "Bad land"; Chambal ghati me "Ravines" (beehad) — MP-Rajasthan-UP.
  • Parat apardan (Sheet erosion) — badi satah se paani mitti ki upari parat bahaa le jaata hai. Pavan apardan — marusthal me.
  • Sanrakshan: Samochch jutai (contour ploughing), seedhidar kheti (terrace farming) — pahadon par, patti kheti (strip cropping), shelter belts (pedon ki kataarein — pavan apardan rokti hain; Rajasthan), baandh (bunding).
  • Soil Health Card yojana — 2015 (Suratgarh, Rajasthan se). Vishwa Mrida Diwas — 5 December.
⚠️ Exam Traps:
  • Kaali mitti = Deccan Trap (basalt) — "Regur", kapas. Himalaya/Thar/Ganga maidan nahi.
  • Kankar: Bangar (jalodh me) aur Arid soil ki nichli parat — dono jagah. Sawal ki bhasha dekhein.
  • Laterite = leaching ke kaaran poshak tatvon ki kami; paani ya namak ki nahi.
  • Gullies = avnalika (paani se); shelter belt = pavan apardan rokne ka upaay.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
Laterite soils are generally deficient in:लेटराइट मिट्टी में आमतौर पर इन चीज़ों की कमी होती है:
(1) Water
(2) Salt
(3) Plant nutrients
(4) Sand particles
सही उत्तर: (3) पादप पोषक तत्व — bhaari varsha se leaching.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
In India, black soil is mainly found in which region?भारत में काली मिट्टी मुख्यतः किस क्षेत्र में पाई जाती है?
(1) Himalayan region
(2) Thar Desert
(3) Deccan Trap region
(4) Gangetic Plains
सही उत्तर: (3) दक्कन ट्रैप क्षेत्र
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
In India, the lower horizons of arid soil contain:भारत में, सूखी मिट्टी के निचले हिस्सों में ये चीज़ें होती हैं:
(1) Humus
(2) Kankar
(3) Sandstone
(4) Clay
सही उत्तर: (2) कंकड़ (Kankar) — neeche ki or calcium badhne se (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
In India, deep channels formed by running water cutting through clayey soils are called:भारत में, चिकनी मिट्टी को काटते हुए बहते जल द्वारा बने गहरे चैनलों को ____ कहा जाता है।
(1) Terraces
(2) Gullies
(3) Shelter belts
(4) Strips
सही उत्तर: (2) Gullies (अवनालिका)
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
In India, which soil has a higher concentration of kanker nodules?भारत में, किस मिट्टी में कंकर के गांठों (नॉड्यूल्स) की मात्रा ज़्यादा होती है?
(1) Khadar
(2) Bangar
(3) Laterite
(4) Black soil
सही उत्तर: (2) बांगर (Bangar) — purani jalodh mitti.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Laal mitti ka laal rang kiske kaaran hota hai?
(A) Aluminium
(B) Humus
(C) Iron (loha)
(D) Chuna
Answer: (C) Iron
P2. Lavaniya (saline) mitti ke sudhaar ke liye kya milaya jaata hai?
(A) Urea
(B) Jipsum
(C) Potash
(D) Ret
Answer: (B) Jipsum
P3. India me sabse adhik kshetra par kaun si mitti failee hai?
(A) Kaali
(B) Laterite
(C) Jalodh
(D) Laal
Answer: (C) Jalodh (Alluvial)

🌳 13. प्राकृतिक वनस्पति (Natural Vegetation) (9 min read) — 10 PYQs

⭐ 2025 paper ka sabse bada pattern: NCERT Class 9 (Ch. "Natural Vegetation and Wildlife") ki varsha-seema, oonchai aur ped-jaanwar ke naam seedhe poochhe gaye. Neeche ki table ratna zaroori hai.
Van prakaarVarsha / sthitiMukhya pedJaanwar
Ushnakatibandhiya Sadabahar (Tropical Evergreen / Rain forest)200 cm se adhik; Pashchimi Ghat, Lakshadweep, A&N, Assam ka upari bhaag, TN tatEbony (आबनूस), mahogany, rosewood, rubber, cinchona — vaanijyik mahatva ke. Ek saath patte nahi girteHaathi, bandar, lemur, ek seeng wala gainda (Assam, WB)
Ushnakatibandhiya Parnpaati (Tropical Deciduous) = "Mansooni van (Monsoon forests)" — India me sabse vistrit70–200 cm. Aardra (Moist): 100–200 cm (NE, Himalaya talhati, Jharkhand, Odisha, CG, Pashchimi Ghat ka poorvi dhalan). Shushk (Dry): 70–100 cmTeak (sagaun) — sabse pramukh, sal, bamboo, shisham, chandan, khair, kusum, arjun, shahtoot (moist); teak, sal, peepal, neem (dry)Sher, baagh, suar, hiran, haathi; saath hi pakshi, chhipkali, saanp, kachhue
Kaantedaar van aur jhaadiyan (Tropical Thorn Forests & Scrubs) — marudbhidi (xerophytic)70 cm se kam; uttar-pashchim (Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, UP, Haryana ke shushk bhaag)Acacia (babool), khair, ber, khajoor, euphorbia, cactus. Gehri jadein, rasile (succulent) tane jo paani sanchit karte, chhote/moti patte — vaashpotsarjan kamChoohe, khargosh, lomdi, bhediya, baagh, sher, jungli gadha, ghoda, oont
Parvatiya (Montane)Oonchai ke saath badlaav (neeche dekhein)—Kashmir stag, cheetal, jungli bhed, yak, snow leopard, red panda, bhaalu, ibex, Tibetan antelope
Mangrove / Jwariya (Tidal)Jwar-bhaate se prabhavit tatiya kshetra; Ganga, Mahanadi, Krishna, Godavari, Kaveri ke deltaSundari (Sundarban — naam isi se), tar (palm), nariyal, keora, agarRoyal Bengal Tiger, kachhua, magarmachh, gharial, saanp

13.1 Parvatiya van — oonchai ke anusaar (NCERT)

OonchaiVanPed
1,000–2,000 mAardra shitoshna (Wet temperate) — sadabahar chaude patteOak, chestnut
1,500–3,000 mShitoshna shankudhari (Temperate coniferous)Pine (cheed), deodar, silver fir, spruce, cedar
3,600 m se ooparAlpine van aur ghaas ke maidanSilver fir, juniper, pine, birch; Gujjar/Bakarwal charwahe
Aur oonchai parTundraMoss, lichen

13.2 Van aawaran (ISFR 2023 — Dec 2024 me jaari)

  • Kul van + vriksh aawaran 25.17% (8,27,357 sq km); sirf van aawaran 21.76%. Rashtriya Van Neeti 1988 ka lakshya — 33% kshetra van ke antargat.
  • Kshetrafal me sabse adhik van: Madhya Pradesh (77,073 sq km) > Arunachal > Chhattisgarh. Pratishat me: Lakshadweep (91.33%) > Mizoram (85.34%) > A&N.
  • ISFR — Forest Survey of India, Dehradun dwara har 2 saal me.
⚠️ Exam Traps:
  • Varsha: Sadabahar >200 · Parnpaati 70–200 (moist 100–200, dry 70–100) · Kaantedaar <70.
  • Parnpaati = Mansooni van (Rainforest = sadabahar).
  • Ebony = sadabahar; Teak = parnpaati; Deodar = shankudhari; Sundari = mangrove.
  • West Bengal me kaantedaar van nahi (wahan mangrove, parnpaati).
  • Wet temperate = 1,000–2,000 m.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
Which of the following states in India does NOT have thorn forests?भारत में निम्नलिखित में से किस राज्य में कांटेदार वन नहीं पाए जाते हैं?
(1) Rajasthan
(2) Gujarat
(3) West Bengal
(4) Madhya Pradesh
सही उत्तर: (3) पश्चिम बंगाल — NCERT ke anusaar kaantedaar van Gujarat, Rajasthan, MP, CG, UP, Haryana ke shushk bhaag me.
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Forests and scrubs in India are typically found in regions receiving approximately:भारत में वन और झाड़ियाँ सामान्यतः उन क्षेत्रों में पाई जाती हैं जहाँ वर्षा लगभग होती है:
(1) More than 200 cm of rainfall
(2) 100–200 cm of rainfall
(3) Less than 70 cm of rainfall
(4) 70–100 cm of rainfall
सही उत्तर: (3) 70 सेमी से कम वर्षा — "Thorn forests and scrubs" (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
What is the approximate rainfall range for Tropical Deciduous Forests in India?भारत में उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वनों के लिए अनुमानित वर्षा सीमा क्या है?
(1) 50–100 cm
(2) 70–200 cm
(3) 200–400 cm
(4) Less than 50 cm
सही उत्तर: (2) 70–200 सेमी
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
Approximately in India, at what altitude the wet temperate forests are found?भारत में लगभग कितनी ऊंचाई पर नम शीतोष्ण वन पाए जाते हैं?
(1) 0–500 metres
(2) 1000–2000 metres
(3) 3000–3500 metres
(4) Above 4000 metres
सही उत्तर: (2) 1000–2000 मीटर — oak, chestnut.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
Which of the following trees is commercially important in Tropical Evergreen Forests in India?भारत के उष्णकटिबंधीय सदाबहार वनों में निम्नलिखित में से कौन-सा वृक्ष वाणिज्यिक दृष्टि से महत्वपूर्ण है?
(1) Pine
(2) Bamboo
(3) Ebony
(4) Neem
सही उत्तर: (3) आबनूस (Ebony) — saath me mahogany, rosewood, rubber, cinchona.
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
Tropical Deciduous Forests are also called:उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन को और किस नाम से जाना जाता है?
(1) Rainforests
(2) Monsoon forests
(3) Evergreen forests
(4) Mangrove forests
सही उत्तर: (2) मानसूनी वन
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
Which forest type is found in arid regions with xerophytic vegetation?शुष्क (अरिड) क्षेत्रों में पाई जाने वाली ज़ेरोफाइटिक वनस्पति किस वन प्रकार की विशेषता है?
(1) Tropical Thorn
(2) Tropical Moist Deciduous
(3) Montane Wet Temperate
(4) Mangrove
सही उत्तर: (1) उष्ण कटिबंधीय कांटेदार वन
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
Besides mammals, which other fauna are abundant in Tropical Deciduous Forests in India?स्तनधारियों के अलावा, भारत के उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वनों में कौन-से अन्य जीव जंतु प्रचुर मात्रा में पाए जाते हैं?
(1) Birds, lizards, snakes, and tortoises
(2) Penguins and polar bears
(3) Camels and desert lizards
(4) Marine fish and whales
सही उत्तर: (1) पक्षी, छिपकलियाँ, साँप और कछुए
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
Which of the following adaptations is common in thorn forest plants?काँटेदार वनों की वनस्पतियों में निम्नलिखित में से कौन-सा अनुकूलन सामान्य रूप से पाया जाता है?
(1) Leaves shed all year round
(2) Succulent stems to store water
(3) Large, broad leaves for shade
(4) Epiphytic growth
सही उत्तर: (2) रसीले तने जिनमें पानी संचित होता है
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
In India, Mangrove forests are typically found in:भारत में, मैंग्रोव के जंगल आमतौर पर इन जगहों पर पाए जाते हैं:
(1) Desert regions
(2) Mountainous areas
(3) Coastal areas influenced by tides
(4) Plains with no water bodies
सही उत्तर: (3) ज्वार से प्रभावित तटीय क्षेत्र
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Deodar kis prakaar ke van ka ped hai?
(A) Mangrove
(B) Shitoshna shankudhari
(C) Ushna sadabahar
(D) Kaantedaar
Answer: (B) — 1,500–3,000 m.
P2. Rashtriya Van Neeti 1988 ke anusaar kitna kshetra van ke antargat hona chahiye?
(A) 25%
(B) 33%
(C) 40%
(D) 50%
Answer: (B) 33%

🐅 14. वन्यजीव, राष्ट्रीय उद्यान, बायोस्फीयर रिज़र्व (Wildlife & Protected Areas) (11 min read) — 10 PYQs

14.1 Sankhya (Sep 2026 tak)

ShreniSankhyaNote
Rashtriya Udyan (National Parks)~106Kuch sroton me 107. Pehla — Hailey NP (1936) = aaj ka Jim Corbett (Uttarakhand). Sabse bada — Hemis (Ladakh).
Vanyajeev Abhayaranya (Sanctuaries)~574PIB aankda
Tiger Reserves58Project Tiger 1973 (9 reserves se shuru). 58th — Madhav (MP). Sabse bada — Nagarjunsagar-Srisailam (AP-Telangana). Sabse zyada baagh — MP ("Tiger State"). NTCA — 2006.
Biosphere Reserves18Inme se 13 UNESCO ke MAB network me (13th — Cold Desert, HP, 27 Sep 2025). Pehla — Nilgiri (1986). Sabse bada — Kachchh (Gujarat).
Ramsar Sites101Pehle — Chilika & Keoladeo (1981). 100th — Surha Tal (UP, 5 Jun 2026); 101st — Glaw Lake (Arunachal, 3 Aug 2026). Sabse zyada — Tamil Nadu (20). Sabse bada — Sundarban (WB).

14.2 UNESCO ke 13 Biosphere Reserves (MAB)

Nilgiri (TN-Kerala-Karnataka) · Gulf of Mannar (TN) · Sundarban (WB) · Nanda Devi (Uttarakhand) · Nokrek (Meghalaya) · Pachmarhi (MP) · Simlipal (Odisha) · Achanakmar-Amarkantak (MP-CG) · Great Nicobar (A&N) · Agasthyamalai (Kerala-TN) · Khangchendzonga (Sikkim) · Panna (MP) · Cold Desert (HP).
Baaki 5 (sirf rashtriya): Manas (Assam), Dibru-Saikhowa (Assam), Dehang-Dibang (Arunachal), Kachchh (Gujarat), Seshachalam (AP).

14.3 Pramukh Rashtriya Udyan — kis jaanwar ke liye

UdyanRajyaKhaas
KazirangaAssamEk seeng wala gainda; UNESCO WHS
ManasAssamUNESCO WHS, Tiger Reserve, Biosphere; Bhutan seema; golden langur, pygmy hog
GirGujaratAsiatic Lion ka ekmatra praakritik ghar
KunoMP (Sheopur)Cheetah — 17 Sep 2022 ko Namibia se; doosra cheetah sthal Gandhi Sagar (MP)
SundarbansWBRoyal Bengal Tiger; mangrove; UNESCO WHS
BhitarkanikaOdishaBrahmani–Baitarani delta; khaare paani ka magarmachh; mangrove. Paas me Gahirmatha — Olive Ridley kachhuon ka saamoohik ande dena ("arribada"); Rushikulya bhi
Keibul LamjaoManipurTairta NP (Loktak); Sangai hiran
DachigamJ&KHangul (Kashmir stag)
HemisLadakhSnow leopard; sabse bada NP
EravikulamKeralaNilgiri Tahr
Silent ValleyKeralaLion-tailed macaque (Nilgiri Biosphere ka hissa)
PeriyarKeralaHaathi
Keoladeo (Bharatpur)RajasthanPravaasi pakshi (Siberian crane — ab nahi aate); UNESCO WHS
Desert NPRajasthanGreat Indian Bustard (Godawan)
Rann of Kutch (Wild Ass Sanctuary)GujaratIndian wild ass (Ghudkhur)
Valley of Flowers & Nanda DeviUttarakhandUNESCO WHS
Great Himalayan NPHPUNESCO WHS
Hollongapar Gibbon SanctuaryAssamHoolock gibbon — India ka ekmatra kapi (ape)
MP: Kanha, Bandhavgarh, Pench, Panna, Satpura, Sanjay-DubriMPKanha — hard-ground Barasingha (MP rajya pashu). Vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me.

14.4 Himalayi / oonchai ke jaanwar (NCERT)

  • Ladakh ki barfili oonchaiyon me — yak (shaggy horned wild ox, vazan ~1 tonne), Tibetan antelope (chiru), Bharal (blue sheep — "नीली भेड़"), jungli bhed, Kiang (Tibetan wild ass), ibex, snow leopard, red panda.
  • Hoolock gibbon — uttar-poorv ke van. Golden langur — Assam-Bhutan. Red panda — Sikkim rajya pashu.

14.5 Mahatvapoorn kanoon / pariyojanayein

  • Vanyajeev Sanrakshan Adhiniyam 1972; Van Sanrakshan Adhiniyam 1980; Jaiv Vividhata Adhiniyam 2002. Project Tiger 1973; Project Elephant 1992; Project Cheetah 2022; Project Crocodile 1975.
  • India duniya ke 17 megadiverse deshon me; 4 biodiversity hotspots — Himalaya, Indo-Burma, Pashchimi Ghat–Sri Lanka, Sundaland (Nicobar).
⚠️ Exam Traps:
  • Bharal = blue sheep; Kiang = Tibetan wild ass (Ladakh); Ghudkhur = Indian wild ass (Kutch) — alag-alag.
  • Nilgiri BR = lion-tailed macaque; Gir = lion; Kaziranga = rhino; Hemis = snow leopard.
  • Bhitarkanika = Brahmani-Baitarani (Odisha); Olive Ridley = Odisha tat (Gahirmatha).
  • Manas = Assam (Meghalaya/WB nahi). Nanda Devi BR = Uttarakhand.
  • MP ke 3 UNESCO BR: Pachmarhi, Achanakmar-Amarkantak (MP-CG), Panna.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
Nanda Devi Biosphere Reserve is in which state of India?नन्दा देवी बायोस्फीयर रिज़र्व भारत के किस राज्य में स्थित है?
(1) Uttarakhand
(2) Himachal Pradesh
(3) Sikkim
(4) Arunachal Pradesh
सही उत्तर: (1) उत्तराखंड
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Which region in India is home to high-altitude Himalayan animals such as yak, Tibetan antelope, and kiang?भारत में कौन-सा क्षेत्र उच्च हिमालयी जानवरों जैसे याक, तिब्बती मृग और कियांग का घर है?
(1) Sikkim
(2) Ladakh
(3) Himachal Pradesh
(4) Uttarakhand
सही उत्तर: (2) लद्दाख
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
India's Nilgiri Biosphere Reserve is known for which unique species?भारत का नीलगिरी बायोस्फीयर रिज़र्व किस विशिष्ट प्रजाति के लिए प्रसिद्ध है?
(1) Lion-tailed Macaque
(2) Asiatic Lion
(3) One-horned Rhinoceros
(4) Snow Leopard
सही उत्तर: (1) लायन-टेल्ड मकाक
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
Which of the following animals is also called the "blue sheep" of the Indian Himalayas?निम्नलिखित में से कौन-सा जानवर भारतीय हिमालय में "नीली भेड़" (ब्लू शीप) कहलाता है?
(1) Bharal
(2) Ibex
(3) Kiang
(4) Tibetan antelope
सही उत्तर: (1) भरल (Bharal)
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
Hoolock Gibbon, India's only ape species, is found in:भारत की एकमात्र कपि प्रजाति हूलॉक गिबन कहाँ पाई जाती है:
(1) Northeast Forests
(2) Western Forests
(3) Northwest Forests
(4) Eastern forests
सही उत्तर: (1) उत्तर पूर्वी वन
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
What is the approximate weight of the shaggy horned wild ox (yak) found in Ladakh, India?भारत के लद्दाख में पाए जाने वाले बालों वाले सींगों वाले जंगली बैल (याक) का अनुमानित वज़न कितना होता है?
(1) 500 kg
(2) 1 tonne
(3) 2 tonnes
(4) 1.5 tonnes
सही उत्तर: (2) 1 टन — NCERT: "shaggy horned wild ox weighing around one tonne".
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
Bhitarkanika National Park in India, is located on which rivers?भारत में भीतरकनिका राष्ट्रीय उद्यान किन नदियों के तट पर स्थित है?
(1) Brahmani and Baitarani
(2) Ganga and Yamuna
(3) Godavari and Krishna
(4) Mahanadi and Narmada
सही उत्तर: (1) ब्राह्मणी और बैतरणी — Kendrapara, Odisha.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
Olive Ridley Turtle nests in India are primarily at:भारत में ऑलिव रिडले कछुए के घोंसले मुख्य रूप से कहाँ पाए जाते हैं?
(1) Odisha Coast
(2) Andaman Islands
(3) Gujarat Coast
(4) Kerala Coast
सही उत्तर: (1) ओडिशा तट — Gahirmatha, Rushikulya, Devi nadi-mukh.
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
Which of the following animals is also called the "Tibetan wild ass" of the Indian Himalayas?निम्नलिखित में से किस जानवर को भारतीय हिमालय का "तिब्बती जंगली गधा" भी कहा जाता है?
(1) Bharal
(2) Kiang
(3) Blue sheep
(4) Shaggy ox
सही उत्तर: (2) कियांग (Kiang)
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
Manas National Park and Tiger reserve is a UNESCO World Heritage Site located in which state of India:मानस राष्ट्रीय उद्यान और टाइगर रिज़र्व, जो यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल है, भारत के किस राज्य में स्थित है:
(1) Assam
(2) West Bengal
(3) Odisha
(4) Meghalaya
सही उत्तर: (1) असम
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. 'Sangai' hiran kis rashtriya udyan me paaya jaata hai?
(A) Dachigam
(B) Keibul Lamjao
(C) Kaziranga
(D) Kanha
Answer: (B) Keibul Lamjao (Manipur).
P2. India ka pehla Biosphere Reserve kaun sa tha?
(A) Nanda Devi
(B) Sundarban
(C) Nilgiri
(D) Pachmarhi
Answer: (C) Nilgiri (1986).
P3. Sep 2026 tak India me kitne Ramsar sthal hain?
(A) 85
(B) 94
(C) 100
(D) 101
Answer: (D) 101 — 101st Glaw Lake (Arunachal).

🌾 15. कृषि एवं फसलें (Agriculture & Crops) (8 min read) — 3 PYQs

15.1 Fasal ritu (Cropping seasons)

RituBuvaai – KataiFasalein
Kharif (खरीफ)Mansoon ke saath (Jun–Jul) – Sep–OctDhaan (chawal), makka, jowar, bajra, arhar (tur), moong, urad, kapas, jute, moongfali, soyabean
Rabi (रबी)Oct–Dec – Apr–JunGehun, jau (barley), chana, matar, sarson (mustard); Western Disturbances se madad
Zaid (जायद)Rabi-Kharif ke beech (garmi)Tarbooj, kharbooja, kheera, sabziyan, chara fasal

15.2 Pramukh fasalein — sthitiyan aur utpadak

FasalAnukool dashaPramukh kshetra / tathya
Chawal (Rice)25°C+ taapmaan, 100 cm+ varsha; jalodh-chikni mittiGanga-Brahmaputra maidan, deltas, Punjab-Haryana (sinchai se). India duniya me doosra bada utpadak (China ke baad)
Gehun (Wheat)Thandi ugne ki ritu, tez dhoop katai par; 50–75 cm varshaUttar Pradesh sabse bada utpadak; Punjab, Haryana, MP, Rajasthan
JowarVarsha-poshit, shushk kshetraMaharashtra — desh ke aadhe se adhik utpadan (NCERT); Karnataka, AP, MP
BajraRetili, uthli kaali mitti; garam-shushkKul fasli kshetra ka ~5.2% (NCERT). Rajasthan sabse bada utpadak; Maharashtra, Gujarat, UP, Haryana
Makka (Maize)21–27°C, purani jalodh mittiKul fasli kshetra ka ~3.6% (NCERT); khaadya + pashu chaara
Daalein (Pulses)Faliyaan — nitrogen sthirikaran se mitti upjaauIndia duniya ka sabse bada utpadak aur upbhokta; MP agrani; chana, arhar mukhya
Ganna (Sugarcane)21–27°C, 75–100 cm varshaUttar Pradesh sabse bada; Maharashtra, Karnataka. India — Brazil ke saath shirsh utpadak
Kapas (Cotton)Kaali mitti (regur), 210 paala-rahit din, tez dhoopGujarat, Maharashtra, Telangana; "White Gold"
Jute (Patsan)Baadh maidan ki upjaau mitti, oonchi garmiWest Bengal (Hooghly); "Golden Fibre"
Chai (Tea)Garm-nam, dhalan, jal-nikaas wali mitti; ped-khetti (plantation)Assam sabse bada; Darjeeling, Nilgiri. India duniya ka doosra bada utpadak (China ke baad)
CoffeeChhaaya me, pahadi dhalanKarnataka (Baba Budan pahadiyan — India me coffee ki shuruaat); Kerala, TN. Arabica kism
Rubber200 cm+ varsha, 25°C+Kerala sabse bada
SoyabeanKaali mittiMP aur Maharashtra pramukh (MP — "Soya State" upnaam)
Tilhan (Oilseeds)—Moongfali (kharif — Gujarat agrani), sarson (rabi — Rajasthan agrani), til, surajmukhi

15.3 Krantiyan (Revolutions)

KrantiKshetraKrantiKshetra
Harit (Green)Anaaj (gehun-chawal); 1960s me HYV beej — sabse zyada laabh Punjab, Haryana, pashchimi UP ko; M.S. Swaminathan (Bharat); Norman Borlaug (vishwa)Shwet (White)Doodh — Operation Flood (1970), Dr. Verghese Kurien; India duniya ka sabse bada doodh utpadak
Neeli (Blue)Matsya (machhli)Peeli (Yellow)Tilhan
Swarna (Golden)Baagwani (horticulture) / shahadRajat (Silver)Ande / poultry
  • Kheti ke prakaar: Jhoom (Slash & burn / shifting) — uttar-poorv (Assam, Meghalaya, Mizoram, Nagaland); MP me "Bewar/Dahiya", Andhra me "Podu/Penda", Chhattisgarh (Bastar) me "Deepa" (NCERT). Ropan (Plantation) — chai, coffee, rubber, ganna, kela. Gahan jeevika — ghani aabadi wale kshetra.
⚠️ Exam Traps:
  • Jowar > aadha utpadan = Maharashtra (Karnataka nahi).
  • Bajra ~5.2%, Makka ~3.6% fasli kshetra (NCERT Class 12).
  • Gehun, chana, sarson = Rabi; dhaan, kapas, jute, soyabean = Kharif; tarbooj = Zaid.
  • Coffee = Karnataka; Rubber = Kerala; Chai = Assam; Jute = West Bengal.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Which of the following states contributes more than half of India's jowar production?निम्नलिखित में से कौन-सा राज्य भारत के ज्वार उत्पादन में आधे से ज़्यादा योगदान देता है?
(1) Karnataka
(2) Andhra Pradesh
(3) Maharashtra
(4) Madhya Pradesh
सही उत्तर: (3) महाराष्ट्र — NCERT Class 12.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
Which coarse cereal occupies about 5.2% of India's cropped area?कौन-सा मोटा अनाज भारत के कुल खेती वाले एरिया का लगभग 5.2% हिस्सा घेरता है?
(1) Maize
(2) Bajra
(3) Rice
(4) Barley
सही उत्तर: (2) बाजरा — NCERT Class 12 ("about 5.2 per cent of total cropped area").
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
Approximately what percentage of the India's total cropped area does maize occupy?भारत के कुल खेती वाले इलाके में मक्का का हिस्सा लगभग कितने प्रतिशत है?
(1) 1.5%
(2) 15.3%
(3) 3.6%
(4) 17.5%
सही उत्तर: (3) 3.6% — NCERT Class 12.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Inme se kaun si Rabi fasal hai?
(A) Kapas
(B) Sarson
(C) Jute
(D) Dhaan
Answer: (B) Sarson
P2. 'Operation Flood' kis kranti se juda hai?
(A) Harit
(B) Neeli
(C) Shwet
(D) Peeli
Answer: (C) Shwet kranti (doodh).
P3. Uttar-poorv me 'Jhoom' kheti kis prakaar ki kheti hai?
(A) Ropan
(B) Sthanantarit (shifting)
(C) Seedhidar
(D) Mishrit
Answer: (B) Sthanantarit / kaato-jalao kheti

⛏️ 16. खनिज संसाधन (Minerals) (12 min read) — 16 PYQs

⭐ 2025 paper ka No.1 topic: 12 shifts me minerals + energy se 24 sawaal. Lagbhag sab NCERT Class 12 "India: People & Economy" (Ch. Mineral & Energy Resources) ki lines se. Belt, chattan-pranali aur rajya-jile yaad karein.

16.1 Vitran ka mool niyam

  • Dhatvik khanij (metallic) — prayadweepiya pathar ki prachin kristalin (aagneya-kayantarit) chattanon me. Koyla — Gondwana avsaadi chattanon me (Damodar, Son, Mahanadi, Godavari ghatiyan). Petroleum — avsaadi besin (Assam, Gujarat, Mumbai High).
  • 3 mukhya khanij patti: (1) Uttar-poorvi pathar kshetra — Chhota Nagpur (Jharkhand), Odisha pathar, WB, CG ka bhaag — sabse samriddh; (2) Dakshin-pashchimi pathar — Karnataka, Goa, TN-Kerala; (3) Uttar-pashchimi — Aravali (Rajasthan), Gujarat.
  • Jharkhand, Chhattisgarh, MP (+ Odisha) — khanij aur koyla dono me samriddh; yahin khanan se van-vinaash aur bhoomi-kshaya bhi sabse zyada.

16.2 Pramukh khanij — kahan (NCERT)

KhanijMukhya tathyaKshetra / khadaan
Lauh ayask (Iron ore)Mukhya prakaar — Haematite (sabse mahatvapurn) aur Magnetite (sabse uttam, ~70% loha). Anya: limonite, sideriteOdisha — sabse bada utpadak (Gurumahisani, Badampahar — Mayurbhanj; Kiruburu — Kendujhar; Bonai — Sundargarh); Jharkhand (Noamundi, Gua — Singhbhum); Chhattisgarh (Bailadila — Dantewada; Dalli-Rajhara — Durg); Karnataka (Sandur-Hospet — Ballari; Baba Budan pahadiyan, Kudremukh — Chikkamagaluru); Goa, Maharashtra
ManganeseLagbhag sabhi bhoo-vaigyanik sanrachnaon me, par mukhyatah Dharwar pranali se sambandhit. Ispaat banane meOdisha — agrani (Bonai, Kendujhar, Sundargarh, Gangpur, Koraput, Kalahandi, Bolangir); Karnataka; Maharashtra (Nagpur, Bhandara, Ratnagiri); MP patti: Balaghat–Chhindwara–Nimar–Mandla–Jhabua. Gaun: Telangana, Goa, Jharkhand
BauxiteAluminium ka ayask; tertiary nikshep, laterite chattanon seOdisha — sabse bada (Kalahandi, Sambalpur; Panchpatmali — Koraput); Jharkhand (Lohardaga); Gujarat; Chhattisgarh (Amarkantak pathar); MP (Katni, Jabalpur, Balaghat); Maharashtra. Gaun: Tamil Nadu, Karnataka, Goa
Tamba (Copper)Bijli ke taar, electronicsJharkhand (Singhbhum); MP — Malanjkhand (Balaghat) — desh ki sabse badi taamba khadaan; Rajasthan (Khetri — Jhunjhunu; Alwar)
Abhrak (Mica)Bijli-electronics udyog meJharkhand — nichle Hazaribagh pathar me ~150 km lambi, ~22 km chaudi patti; Andhra Pradesh — Nellore (sabse uttam gunvatta); Rajasthan — Jaipur se Bhilwara tak ~320 km aur Udaipur ke aaspaas
Koyla (Coal)Gondwana koyla (~200 million varsh purana) — 97% se adhik bhandaar Damodar, Son, Mahanadi, Godavari ghatiyon me. Tertiary koyla (~55 million varsh) — NE (Assam, Arunachal, Meghalaya, Nagaland)Damodar ghati: Jharia (sabse bada koyla kshetra), Raniganj, Bokaro, Giridih, Karanpura. Dhanbad = "Coal Capital of India" (Jharkhand). Singrauli (MP-UP), Korba (CG), Talcher (Odisha), Singareni (Telangana). Lignite — Neyveli (TN). Sabse zyada bhandaar — Jharkhand, phir Odisha, Chhattisgarh
UraniumParmaanu indhan; Dharwar chattanon meSinghbhum taamba patti (Jharkhand) — Jaduguda khadaan (UCIL); Rajasthan (Udaipur, Alwar, Jhunjhunu), CG (Durg), Maharashtra (Bhandara), HP (Kullu) me bhi paaya jaata hai
ThoriumMonazite aur ilmenite seKerala aur Tamil Nadu ke tatiya ret (beach sands) — sabse samriddh monazite Kerala ke Palakkad aur Kollam jile; Visakhapatnam (AP) aur Mahanadi delta (Odisha) ke paas bhi
Heera (Diamond)—Panna (MP) — Majhgawan khadaan (NMDC). MP cross-ref.
Sona (Gold)—Kolar (band), Hutti (Karnataka)
⚠️ Exam Traps:
  • Manganese & Uranium dono = Dharwar pranali. Koyla = Gondwana. Kaali mitti = Deccan Trap.
  • Hazaribagh mica patti = 150 km × 22 km. Nellore = best mica.
  • Malanjkhand (Balaghat, MP) = sabse badi taamba khadaan; Khetri (Rajasthan); Singhbhum (Jharkhand).
  • Bauxite ke gaun utpadak = Karnataka, TN, Goa (Odisha/Jharkhand/Gujarat pramukh hain).
  • Thorium = Kerala-TN ki tatiya ret (monazite) — Deccan basalt ya Himalaya nahi.
  • Sandur-Hospet = high-grade haematite + magnetite.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
Which two types of iron ore constitute the main commercially exploited iron ore reserves in India?भारत में वाणिज्यिक रूप से दोहन किए जाने वाले लौह अयस्क भंडार मुख्यतः किन दो प्रकार के लौह अयस्कों से बने हैं?
(1) Haematite and Limonite
(2) Magnetite and Limonite
(3) Haematite and Magnetite
(4) Hematite and Siderite
सही उत्तर: (3) हेमेटाइट और मैग्नेटाइट
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
Manganese deposits in India are found in almost all geological formations; yet they are mainly associated with which geological system?भारत में मैंगनीज के भंडार लगभग सभी भूवैज्ञानिक संरचनाओं में पाए जाते हैं, फिर भी वे मुख्य रूप से किस भूवैज्ञानिक प्रणाली से जुड़े हुए हैं?
(1) Gondwana system
(2) Dharwar system
(3) Deccan trap system
(4) Himalayan fold system
सही उत्तर: (2) धारवाड़ प्रणाली
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
Which Indian state is known as the "Coal Capital of India"?भारत में "कोल कैपिटल ऑफ इंडिया" किस राज्य को कहा जाता है?
(1) Jharkhand
(2) Chhattisgarh
(3) West Bengal
(4) Odisha
सही उत्तर: (1) झारखंड — asal me Dhanbad shahar "Coal Capital of India" kehlata hai; Jharkhand me sabse bade koyla bhandaar.
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
Over 97% of India's coal reserves are concentrated in the valleys of which of the following rivers?भारत के कोयला भंडार का 97% से अधिक भाग निम्नलिखित में से किन नदियों की घाटियों में केंद्रित है?
(1) Ganga, Yamuna, Brahmaputra, Narmada
(2) Indus, Ganga, Godavari, Krishna
(3) Damodar, Sone, Mahanadi, Godavari
(4) Tapi, Narmada, Mahanadi, Krishna
सही उत्तर: (3) दामोदर, सोन, महानदी, गोदावरी
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
Which of the following is the largest copper ore mine in India, located in Madhya Pradesh?निम्नलिखित में से भारत में मध्य प्रदेश में स्थित सबसे बड़ा तांबे का अयस्क खदान कौन-सा है?
(1) Malanjkhand mine, Balaghat
(2) Dariba mine, Alwar
(3) Khetri mine, Jhunjhunu
(4) Rakha mine, Singhbhum
सही उत्तर: (1) मलांजखंड खदान, बालाघाट (Hindustan Copper Ltd).
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
In India, the major manganese mining belt in Madhya Pradesh extends through which of the following district combinations?भारत में, मध्य प्रदेश की प्रमुख मैंगनीज़ खनन पट्टी, निम्नलिखित में से किन जिलों के संयोजन से होकर गुजरती है?
(1) Jabalpur–Rewa–Sagar
(2) Balaghat–Chhindwara–Nimar–Mandla–Jhabua
(3) Gwalior–Bhind–Morena–Datia
(4) Indore–Dewas–Ujjain–Dhar
सही उत्तर: (2) बालाघाट–छिंदवाड़ा–निमाड़–मंडला–झाबुआ (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
The conventional "mica belt" in lower Hazaribagh (Jharkhand), India is approximately how long and wide?परंपरागत "अभ्रक पट्टी" (माइका बेल्ट) जो झारखंड के निचले हजारीबाग क्षेत्र में स्थित है, उसकी लंबाई और चौड़ाई लगभग कितनी है?
(1) 150 km long and about 22 km wide
(2) 300 km long and about 100 km wide
(3) 50 km long and about 5 km wide
(4) 500 km long and about 150 km wide
सही उत्तर: (1) 150 किमी लंबी और लगभग 22 किमी चौड़ी
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
Which of the following geological systems is primarily associated with major uranium deposits in India?भारत में प्रमुख यूरेनियम भंडार मुख्यतः किस भूवैज्ञानिक प्रणाली से संबंधित हैं?
(1) Deccan Trap volcanic rocks
(2) Dharwar rocks
(3) Recent alluvial plains of major rivers
(4) Young sedimentary basins
सही उत्तर: (2) धारवाड़ शैलें
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
Which states in India are rich in minerals and coal deposits?भारत के कौन-से राज्य खनिजों और कोयले के भंडार से समृद्ध हैं?
(1) Rajasthan, Gujarat and Haryana
(2) Jharkhand, Chhattisgarh and Madhya Pradesh
(3) Kerala, Andhra Pradesh and Karnataka
(4) Punjab, Uttarakhand and Bihar
सही उत्तर: (2) झारखंड, छत्तीसगढ़ और मध्य प्रदेश
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
In India, which of the following regions in Karnataka is CORRECTLY matched with its characteristic iron ore deposit type?भारत में, कर्नाटक के निम्नलिखित में से कौन-सा क्षेत्र अपनी विशिष्ट लौह अयस्क भंडार प्रकार के साथ सही रूप से मेल खाता है?
(1) Sandur-Hospet – high grade haematite and magnetite ore
(2) Baba Budan Hills (Chikmagalur) – exclusively limonite deposits
(3) Donimalai – primarily siderite ore deposits
(4) Kudremukh – only metallurgical grade coal deposits
सही उत्तर: (1) संडूर-होस्पेट – उच्च श्रेणी का हेमेटाइट और मैग्नेटाइट
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
In India, the main mica belt in Rajasthan extends roughly from which city to which city?भारत में, राजस्थान में मुख्य अभ्रक बेल्ट मोटे तौर पर किस शहर से किस शहर तक फैली हुई है?
(1) Jaipur to Udaipur
(2) Jodhpur to Bikaner
(3) Kota to Ajmer
(4) Jodhpur to Kota
सही उत्तर: (1) जयपुर से उदयपुर — NCERT: Jaipur se Bhilwara tak ~320 km aur Udaipur ke aaspaas; options me yahi sahi hai.
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
Which of these Indian states-districts is CORRECTLY known for uranium mining activity?निम्नलिखित में से कौन-सा भारतीय राज्य जिला, यूरेनियम खनन गतिविधि के लिए सही रूप से जाना जाता है?
(1) Himachal Pradesh – Kullu
(2) Jharkhand – Singhbhum
(3) Odisha – Mahanadi Delta
(4) Gujarat – Kutch
सही उत्तर: (2) झारखंड – सिंहभूम — Jaduguda me vastavik khanan. (Kullu me uranium ki upasthiti NCERT me hai, par khanan gatividhi Singhbhum me.)
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
Which one of the following best describes the primary location of metallic mineral deposits in India?निम्नलिखित में से कौन-सा विकल्प भारत में धात्विक खनिज भंडारों के प्राथमिक स्थान का सबसे अच्छा वर्णन करता है?
(1) In the alluvial plains of the northern Indo Gangetic region
(2) In the old crystalline rocks of the Peninsular Plateau region
(3) Along the Himalayan foothills and young sedimentary rocks
(4) Uniformly distributed across entire subcontinent
सही उत्तर: (2) प्रायद्वीपीय पठार क्षेत्र की प्राचीन स्फटिकीय चट्टानों में
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
Which of the following states is CORRECTLY identified as one of the two leading producers of manganese in India?निम्नलिखित में से कौन-सा राज्य भारत में मैंगनीज़ के दो प्रमुख उत्पादक राज्यों में से एक के रूप में सही रूप से पहचाना जाता है?
(1) Gujarat
(2) Odisha
(3) Rajasthan
(4) Bihar
सही उत्तर: (2) ओडिशा — doosra pramukh utpadak Madhya Pradesh.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
Considering India's distribution of bauxite resources, which of the following states are recognized as minor bauxite producers (compared to top producers)?भारत में बॉक्साइट संसाधनों के वितरण को ध्यान में रखते हुए, निम्नलिखित में से कौन-से राज्य प्रमुख उत्पादकों की तुलना में गौण (छोटे) बॉक्साइट उत्पादक के रूप में पहचाने जाते हैं?
(1) Odisha, Gujarat, Jharkhand
(2) Karnataka, Tamil Nadu, Goa
(3) Chhattisgarh, Madhya Pradesh, Maharashtra
(4) Jharkhand, Gujarat, Chhattisgarh
सही उत्तर: (2) कर्नाटक, तमिलनाडु, गोवा
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
Where in India are the richest thorium (obtained from monazite and ilmenite) deposits found?भारत में थोरियम (जो मोनाज़ाइट और इल्मेनाइट से प्राप्त होता है) के सबसे समृद्ध भंडार कहाँ पाए जाते हैं?
(1) Coastal sands of Kerala and Tamil Nadu
(2) Himalayan foothill zones
(3) Deccan plateau basalt regions
(4) Indo Gangetic alluvial plains
सही उत्तर: (1) केरल और तमिलनाडु के तटीय बालू
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Bailadila lauh ayask khadaan kis rajya me hai?
(A) Odisha
(B) Jharkhand
(C) Chhattisgarh
(D) Karnataka
Answer: (C) Chhattisgarh (Dantewada).
P2. Sabse uttam gunvatta ka abhrak (mica) kahan milta hai?
(A) Hazaribagh
(B) Nellore
(C) Bhilwara
(D) Koderma
Answer: (B) Nellore (Andhra Pradesh).
P3. Panchpatmali kis khanij ke liye prasiddh hai?
(A) Lauh ayask
(B) Bauxite
(C) Manganese
(D) Koyla
Answer: (B) Bauxite (Koraput, Odisha).

⚡ 17. ऊर्जा संसाधन (Energy Resources) (9 min read) — 8 PYQs

17.1 Paramparik (Conventional)

  • Petroleum: Assam — Digboi (sabse purana tel kshetra), Naharkatiya, Moran. Gujarat — Ankleshwar, Kalol, Mehsana, Nawagam, Kosamba, Lunej. Mumbai High — Mumbai se ~160 km door apatatiya (offshore) kshetra; 1973 me khoj, 1976 se utpadan. Anya: KG besin (Krishna-Godavari), Kaveri besin, Barmer (Rajasthan).
  • Sansthaein: ONGC — 1956; Oil India Ltd (OIL) — 1959 me nigamit (Duliajan, Assam); OIL ne Naharkatiya–Barauni (1,157 km) Asia ki pehli cross-country pipeline banayi. Digboi refinery (1901) — sabse purani; Jamnagar (Reliance) — duniya ki sabse badi refinery complex.
  • Prakritik gas: GAIL (1984); HVJ / HBJ pipeline (Hazira–Vijaipur–Jagdishpur).
  • Taap vidyut (Thermal) — India ki bijli ka sabse bada srot (koyle par). NTPC — 1975. Vindhyachal (Singrauli, MP) — desh ka sabse bada taap vidyut ghar.
  • Jal vidyut (Hydro): Arunachal Pradesh — sabse adhik jal-vidyut kshamata (jal sansaadhan bharpoor). Pehla — Darjeeling (1897), Shivasamudram (1902).

17.2 Parmaanu oorja (Nuclear)

SanyantraRajyaSanyantraRajya
Tarapur (1969 — pehla)MaharashtraRawatbhata (Kota ke paas)Rajasthan
KalpakkamTamil NaduNaroraUttar Pradesh
KaigaKarnatakaKakraparGujarat
Kudankulam (sabse bada; Russia ke sahyog se)Tamil NaduGorakhpur (nirmaanadheen)Haryana
  • Atomic Energy Commission — 1948 (Homi J. Bhabha); DAE — 1954. Singrauli, Bhilai, Talcher, Neyveli = taap/khanan kendra — parmaanu nahi.

17.3 Gair-paramparik / Navikarniya (Non-conventional)

  • Saur (Solar): do mukhya vidhiyan — Photovoltaic (PV) aur Saur-taapiya (solar thermal). Sabse adhik kshamata — pashchimi Bharat, visheshkar Gujarat aur Rajasthan (tez dhoop + khaali zameen). Bhadla Solar Park (Jodhpur, Rajasthan); MP — Rewa Ultra Mega Solar, Omkareshwar floating solar. International Solar Alliance (2015; mukhyalay Gurugram).
  • Pavan (Wind): Gujarat aur Tamil Nadu agrani; Muppandal (TN) — pramukh wind farm.
  • Bhootaapiya (Geothermal): NCERT ke anusaar Manikaran (Himachal) me sanyantra chaloo kiya gaya; Puga ghati (Ladakh) me bhi kshamata.
  • Jwariya (Tidal): Khambhat ki khaadi, Kachchh ki khaadi (Gujarat), Sundarban. Jaiv-oorja (Bio-energy): krishi-kachra, gobar gas.
  • Lakshya (Sep 2026 tak): 2030 tak 500 GW gair-jeevashm kshamata; Net Zero — 2070 (COP26, Glasgow).
⚠️ Exam Traps:
  • Digboi, Naharkatiya, Moran = Assam. Ankleshwar, Kalol, Mehsana = Gujarat. Bassein, Aliabet = offshore/Gujarat-Mumbai.
  • Mumbai High = offshore, 160 km, 1973 (Naharkatiya/Ankleshwar onshore).
  • OIL = 1959 (ONGC 1956, GAIL 1984). Naharkatiya–Barauni pipeline = OIL.
  • Geothermal = Manikaran (HP). Solar = PV + thermal; sabse zyada kshamata Gujarat-Rajasthan.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
Considering known oil producing regions in India, which of the following sets of fields CORRECTLY belongs predominantly to Assam (north east)?भारत में जाने-माने तेल उत्पादक क्षेत्रों को देखते हुए, निम्नलिखित में से कौन-सा सेट मुख्य रूप से असम (उत्तर पूर्व) से सही ढंग से संबंधित है?
(1) Digboi, Naharkatiya, Moran
(2) Hamren, Bassein, Aliabet
(3) Sonitpur, Lakhipur, Mehsana
(4) Ravva, Gauripur, Kaveri
सही उत्तर: (1) डिगबोई, नाहरकटिया, मोरन
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
Which two methods are the principal routes for converting solar radiation into usable energy?सौर विकिरण को इस्तेमाल करने लायक ऊर्जा में बदलने के लिए कौन से दो तरीके मुख्य रास्ते हैं?
(1) Solar-wind hybrid and tidal-solar coupling
(2) Photovoltaics and solar-thermal technology
(3) Geothermal-solar coupling and biomass-solar hybrid
(4) Hydro-solar hybrid and nuclear-solar hybrid
सही उत्तर: (2) फोटोवोल्टाइक और सौर तापीय तकनीक
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Arunachal Pradesh in India has plenty of which resource?भारत के अरुणाचल प्रदेश में कौन-सा संसाधन, प्रचुर मात्रा में पाया जाता है?
(1) Solar energy
(2) Water resources
(3) Coal deposits
(4) Petroleum
सही उत्तर: (2) जल संसाधन — desh ki sabse adhik jal-vidyut kshamata.
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
Which of the following is an offshore oilfield, located about 160 km off the western coast of India, discovered in the early 1970s and pivotal for India's oil supply?निम्नलिखित में से कौन-सा एक अपतटीय (ऑफशोर) तेल क्षेत्र है, जो भारत के पश्चिमी तट से लगभग 160 किमी दूर स्थित है, 1970 के दशक की शुरुआत में खोजा गया था और भारत की तेल आपूर्ति के लिए महत्वपूर्ण है?
(1) Naharkatiya
(2) Ankaleshwar
(3) Mumbai High
(4) Cauvery Basin
सही उत्तर: (3) मुंबई हाई — 1973 me khoj.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
Which of the following is a CORRECT site in India where geothermal energy plant has been commissioned?निम्नलिखित में से भारत में कौन-सी सही जगह है, जहाँ जियोथर्मल एनर्जी प्लांट शुरू किया गया है?
(1) Manikaran in Himachal Pradesh
(2) Rann of Kutch in Gujarat
(3) Sundarbans Delta in West Bengal
(4) Deccan Plateau near Pune
सही उत्तर: (1) मणिकरण, हिमाचल प्रदेश
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
Which among the following group of places includes the important nuclear power plants of India?निम्नलिखित में से किस जगहों के समूह में भारत के महत्वपूर्ण न्यूक्लियर पावर प्लांट शामिल हैं?
(1) Tarapur, Rawatbhata, Kalpakkam, Narora, Kaiga, Kakarapara
(2) Tarapur, Koodankulam, Narora, Bhilai, Kaiga, Vijayawada
(3) Rawatbhata, Kalpakkam, Singrauli, Kaiga, Mumbai High, Narora
(4) Kakrapar, Talcher, Tarapur, Kaiga, Neyveli, Kalpakkam
सही उत्तर: (1) तारापुर, रावतभाटा, कल्पक्कम, नरौरा, कैगा, काकरापारा — baaki options me Bhilai, Singrauli, Talcher, Neyveli, Mumbai High jaise gair-parmaanu sthal.
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
Which region of India is widely regarded as having high potential for large-scale solar power development, due to high solar insolation and available land?भारत का कौन-सा क्षेत्र उच्च सौर विकिरण और उपलब्ध भूमि के कारण बड़े पैमाने पर सौर ऊर्जा विकास की उच्च संभावनाओं वाला माना जाता है?
(1) Western India – especially Gujarat and Rajasthan
(2) Himalayan northern states – Himachal and Uttarakhand
(3) Eastern coastal plains – Odisha and West Bengal
(4) Northeastern states – Assam and Meghalaya
सही उत्तर: (1) पश्चिमी भारत – विशेष रूप से गुजरात और राजस्थान
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
Oil India Limited (OIL) was incorporated in which year?ऑयल इंडिया लिमिटेड (ओआईएल) की स्थापना किस वर्ष हुई थी?
(1) 1947
(2) 1959
(3) 1966
(4) 1984
सही उत्तर: (2) 1959
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. India ka pehla parmaanu bijlighar kaun sa hai?
(A) Kalpakkam
(B) Tarapur
(C) Narora
(D) Kudankulam
Answer: (B) Tarapur (1969).
P2. Desh ka sabse bada taap vidyut ghar 'Vindhyachal' kis rajya me hai?
(A) Uttar Pradesh
(B) Chhattisgarh
(C) Madhya Pradesh
(D) Jharkhand
Answer: (C) Madhya Pradesh (Singrauli).

🏭 18. उद्योग (Industries) (7 min read)

18.1 Lauh-ispaat (Iron & Steel)

SanyantraRajyaTathya
TISCO (Tata Steel), JamshedpurJharkhand1907; Subarnarekha–Kharkai sangam; pehla bada nijee ispaat sanyantra
IISCO — Burnpur, Kulti, HirapurWest BengalDamodar ghati koyla ke paas
Visvesvaraya (VISL), BhadravatiKarnatakaShuru me lakdi ka koyla
BhilaiChhattisgarhSoviet Sangh (USSR) ke sahyog se — 2nd Panchvarshiya Yojana
RourkelaOdishaWest Germany ke sahyog se
DurgapurWest BengalBritain (UK) ke sahyog se
BokaroJharkhandUSSR ke sahyog se
VisakhapatnamAndhra PradeshPehla tatiya (shore-based) ispaat sanyantra
Salem, VijayanagarTN, Karnataka—

SAIL — 1973. India duniya ka doosra sabse bada kachcha ispaat utpadak (China ke baad).

18.2 Anya pramukh udyog

  • Sooti vastra (Cotton textile): pehli safal mill Mumbai (1854). Mumbai — "Cottonopolis"; Ahmedabad — "Bharat ka Manchester"; Kanpur — "Uttar ka Manchester"; Coimbatore — "Dakshin ka Manchester". MP: Indore, Ujjain, Burhanpur.
  • Jute: pehli mill Rishra (1855), Kolkata ke paas; Hooghly nadi ke kinare kendrit. India duniya ka sabse bada jute utpadak.
  • Aluminium: NALCO (Angul-Damanjodi, Odisha), HINDALCO (Renukoot, UP), BALCO (Korba, CG).
  • Urvarak (Fertilizer): Sindri (Jharkhand, 1951) — pehla bada sarkari sanyantra.
  • Petro-rasayan: Jamnagar, Vadodara (Koyali), Mumbai. IT / Software: Bengaluru — "Bharat ki Silicon Valley"; Hyderabad, Pune, Chennai, Noida-Gurugram.
  • Kagaz: Nepanagar (MP) — akhbaari kagaz (newsprint). MP cross-ref: Pithampur — "Bharat ka Detroit"; BHEL Bhopal; Security Paper Mill Hoshangabad (Narmadapuram). Vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me.
  • NCERT ke 8 pramukh audyogik pradesh: Mumbai-Pune, Hugli, Bengaluru-Tamil Nadu, Gujarat, Chhota Nagpur, Visakhapatnam-Guntur, Gurugram-Delhi-Meerut, Kollam-Thiruvananthapuram.
⚠️ Exam Traps:
  • Bhilai & Bokaro = Russia (USSR); Rourkela = Germany; Durgapur = Britain.
  • Ahmedabad = "Manchester of India"; Kanpur = "Manchester of North"; Coimbatore = "Manchester of South".
  • TISCO 1907 (Jamshedpur) — Subarnarekha-Kharkai.
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Rourkela ispaat sanyantra kis desh ke sahyog se bana?
(A) USSR
(B) Britain
(C) West Germany
(D) Japan
Answer: (C) West Germany
P2. India ki pehli jute mill kahan lagi?
(A) Rishra
(B) Kanpur
(C) Mumbai
(D) Dhaka
Answer: (A) Rishra (1855).
P3. 'Bharat ka Manchester' kise kaha jaata hai?
(A) Kanpur
(B) Ahmedabad
(C) Surat
(D) Coimbatore
Answer: (B) Ahmedabad

🚆 19. परिवहन एवं संचार (Transport & Communication) (12 min read) — 22 PYQs

⭐ Transport se 22 sawaal — lagbhag sab NCERT Class 12 (Ch. "Transport and Communication") ke aankdon se. Dhyaan: paper me NCERT ke purane aankde poochhe gaye; naye aankde "(Sep 2026 tak)" alag likhe hain.

19.1 Sadak (Roads)

  • Kul sadak lambai: NCERT/paper ka aankda 62.16 lakh km (MoRTH 2020-21); ab 63 lakh km se adhik (31 Mar 2025) — duniya ka doosra sabse bada sadak network (USA ke baad). Rashtriya Rajmarg (NH): ~1,46,204 km (Sep 2026 tak aadhikarik aankda).
  • Sadakein ~85% yaatri aur ~70% maal (freight) yatayat dhoti hain (NCERT).
  • NH — kul sadak lambai ka sirf ~2%, par ~40% sadak yatayat. Nirmaan aur rakhrakhav — Kendra Sarkar (MoRTH, NHAI ke madhyam se). Grameen sadakein ~80% lambai. PMGSY — 2000.
  • Pehli 20-varshiya sadak yojana — 1961 (Independence ke baad; pehle Nagpur Plan 1943). Sher Shah Suri ne Shahi (Badshahi) sadak — Sindhu ghati se Sonar ghati (Bengal) tak — banayi; British kaal me Grand Trunk (GT) Road (Kolkata–Peshawar).
  • NHAI — 1988 me adhiniyam, 1995 me karyarat (operationalised). Border Roads Organisation (BRO) — 1960; Chandigarh–Manali–Leh sadak, ausat oonchai ~4,270 m.
  • Swarnim Chaturbhuj (Golden Quadrilateral) — 5,846 km, Delhi–Mumbai–Chennai–Kolkata. Uttar-Dakshin corridor — Srinagar–Kanyakumari; Poorv-Pashchim corridor — Silchar–Porbandar (3,640 km). Sabse lamba NH — NH-44 (Srinagar–Kanyakumari).

19.2 Rail

  • Pehli train — 16 April 1853, Bombay (Bori Bunder) se Thane, 34 km. Indian Railways Asia ka doosra aur duniya ka chautha sabse bada network (paramparik tathya).
  • Lambai: NCERT/paper — 67,956 km (2019-20); ab route lambai 68,000 km se adhik.
  • Gauge: Broad — 1.676 m; Metre — 1.000 m; Narrow — 0.762 m aur 0.610 m. Project Unigauge — sab ko broad gauge me badalna.
  • Konkan Railway (1998) — Roha (Maharashtra) se Mangaluru (Karnataka), ~760 km; Maharashtra, Goa, Karnataka ki sanyukt pariyojana; ~146 nadiyan, 2,000 pul, 91 surang (NCERT).
  • Metro Rail — shehri parivahan me kranti; pehli metro Kolkata (1984); Delhi Metro (2002). Pehli bullet train — Mumbai–Ahmedabad (nirmaanadheen).

19.3 Jal parivahan (Water transport)

  • Sabse sasta parivahan; bhaari aur vishaal (heavy & bulky) samaan ke liye sabse upyukt; eendhan-kushal, paryavaran-mitra.
  • Antardeshiya jalmarg ~14,500 km navigable (desh ke parivahan ka sirf ~1%). Inland Waterways Authority of India (IWAI) — 1986 (mukhyalay Noida). National Waterways Act 2016 — 111 Rashtriya Jalmarg.
  • NW-1: Ganga — Prayagraj se Haldia (1,620 km, sabse lamba). NW-2: Brahmaputra — Sadiya se Dhubri (891 km). NW-3: West Coast Canal — Kottapuram–Kollam (Kerala).
  • Kerala ke backwaters (Kayal) — sasta parivahan + paryatak aakarshan; Nehru Trophy boat race (Vallamkali) — Punnamada jheel, Alappuzha.

19.4 Bandargah (Ports) — 12 pramukh (major) chaaloo bandargah (Sep 2026 tak)

Pashchimi tatKhaasPoorvi tatKhaas
Deendayal (Kandla), GujaratJwariya (tidal) port; vibhajan ke baad Karachi ki kami poori karne koSyama Prasad Mookerjee (Kolkata) + Haldia, WBNadi (riverine) port — Hooghly
MumbaiSabse bada praakritik bandargahParadip, OdishaLauh ayask niryat
Jawaharlal Nehru (Nhava Sheva)Sabse bada container portVisakhapatnam, APSabse gehra, bhoo-aabaddh (landlocked) bandargah
Mormugao, GoaLauh ayask niryatChennai, TNSabse purane kritrim (artificial) bandargahon me
New Mangalore, KarnatakaKudremukh lauh ayaskKamarajar (Ennore), TNPehla corporate major port
Kochi, KeralaPraakritik bandargah; "Arabian Sea ki Rani"V.O. Chidambaranar (Tuticorin), TN—

Nirmaanadheen: Vadhavan (Maharashtra) aur Galathea Bay (Great Nicobar).

19.5 Vaayu parivahan, pipeline, sanchaar

  • Airports Authority of India (AAI) — 1995. GAGAN (GPS Aided GEO Augmented Navigation) — AAI + ISRO ki upgrah-aadharit navigation pranali. UDAN yojana — 2016.
  • Pawan Hans — helicopter sewa: pahadi kshetron me sampark aur paryatan, uttar-poorv, aur petroleum kshetra (ONGC offshore).
  • Pipeline: Asia ki pehli cross-country pipeline — Naharkatiya (Assam) se Barauni (Bihar), 1,157 km — Oil India Ltd (OIL) ne banayi; baad me Kanpur tak badhayi gayi. HVJ gas pipeline — GAIL.
  • Upgrah sanchaar: upgrah bade kshetron ka satat (continuous) aur samagra (synoptic) drishya dete hain — mausam, aapda chetavani. INSAT (sanchaar) aur IRS (sudoor sanvedan).
⚠️ Exam Traps:
  • NHAI: adhiniyam 1988, karyarat 1995. AAI bhi 1995. IWAI 1986. BRO 1960.
  • NH = ~2% lambai / ~40% yatayat; grameen sadak = ~80% lambai; sadak = ~70% maal / ~85% yaatri.
  • Broad gauge = 1.676 m (1.524 m nahi). Pehli train 1853.
  • Chennai = kritrim; Mumbai/Kochi = praakritik; Kolkata = nadi; Kandla = jwariya; Visakhapatnam = gehra landlocked.
  • Naharkatiya–Barauni pipeline = OIL (ONGC/GAIL/IOC nahi).
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
As of 2019-20, what is the approximate total length of the Indian Railways network?2019-20 तक, भारतीय रेलवे नेटवर्क की कुल अनुमानित लंबाई कितनी है?
(1) 50,000 km
(2) 60,500 km
(3) 67,956 km
(4) 75,000 km
सही उत्तर: (3) 67,956 किमी (NCERT Class 12).
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
Which body was established in 1986 in India to manage national waterways?भारत में राष्ट्रीय जलमार्गों के प्रबंधन हेतु 1986 में किस संस्था की स्थापना की गई थी?
(1) Central Water Commission of India
(2) Inland Waterways Authority of India
(3) National Water Transport Board of India
(4) Ministry of River Navigation of India
सही उत्तर: (2) इनलैंड वाटरवेज अथॉरिटी ऑफ इंडिया (IWAI)
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
What is the approximate length of navigable waterways in India?भारत में नौकायन योग्य जलमार्गों की अनुमानित लंबाई कितनी होगी?
(1) 5,000 km
(2) 10,000 km
(3) 14,500 km
(4) 25,000 km
सही उत्तर: (3) 14,500 किमी
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
In India, Pawan Hans helicopter services are particularly important for:भारत में, पवन हंस हेलीकॉप्टर सेवाएं खास तौर पर इन चीज़ों के लिए महत्वपूर्ण हैं:
(1) Urban metro-to-metro travel
(2) Tourism and connectivity in hilly regions
(3) International passenger transport
(4) Cargo shipping across coastal ports
सही उत्तर: (2) पर्यटन और पहाड़ी क्षेत्रों में संपर्क
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
Which organisation constructed Asia's first 1,157 km cross-country pipeline?किस संगठन ने एशिया की पहली 1,157 किलोमीटर लंबी क्रॉस-कंट्री पाइपलाइन बनाई थी?
(1) ONGC
(2) GAIL
(3) IOC
(4) OIL
सही उत्तर: (4) OIL (ऑयल इंडिया लिमिटेड) — Naharkatiya–Barauni.
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 2
Satellite communication becomes vital mainly because satellites provide:उपग्रह संचार मुख्य रूप से महत्वपूर्ण हो जाता है क्योंकि उपग्रह प्रदान करते हैं:
(1) High-speed internet access
(2) Continuous and synoptic view of large areas
(3) Cheapest mode of mass transportation
(4) Replacement for ground-based radar systems
सही उत्तर: (2) बड़े क्षेत्रों का सतत और समग्र दृश्य (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
Water transport is most suitable for which category of goods?जल परिवहन किस प्रकार के सामान के लिए सबसे उपयुक्त है?
(1) High-value, low-weight items
(2) Perishable food commodities
(3) Heavy and bulky materials
(4) Hazardous chemical products
सही उत्तर: (3) भारी और विशाल सामग्री
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
What type of harbour is India's Chennai Port?भारत का चेन्नई पोर्ट किस तरह का बंदरगाह है?
(1) Natural harbour
(2) Artificial harbour
(3) Riverine harbour
(4) Delta harbour
सही उत्तर: (2) कृत्रिम बंदरगाह — NCERT: "one of the oldest artificial ports".
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 1
Which modern satellite-based navigation/surveillance system has Airports Authority of India (AAI) implemented in collaboration with ISRO to enhance air traffic control?हवाई यातायात नियंत्रण को बेहतर बनाने के लिए भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण (एएआई) ने इसरो के सहयोग से कौन-सी आधुनिक उपग्रह-आधारित नेविगेशन/निगरानी प्रणाली लागू की है?
(1) GPS only
(2) GAGAN (GPS Aided GEO Augmented Navigation)
(3) VOR/DME network only
(4) None of these
सही उत्तर: (2) गगन (GAGAN)
MPESB SI Prelims 2025 — 17 Jan 2026, Shift 2
The India's backwaters (Kayal) of Kerala are significant because they:भारत के केरल के बैकवाटर्स (कायल) महत्वपूर्ण हैं क्योंकि वे:
(1) Form the longest National Waterway in India.
(2) Are used exclusively for fishing.
(3) Provide cheap transport and attract tourists.
(4) Are the deepest inland water routes in India.
सही उत्तर: (3) सस्ता परिवहन उपलब्ध कराते हैं और पर्यटकों को आकर्षित करते हैं — sabse lamba NW to NW-1 (Ganga) hai.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
In India, the Border Roads Organisation (BRO) constructed a road connecting Chandigarh with Manali and Leh at an average altitude of approximately:भारत में, बॉर्डर रोड्स ऑर्गनाइज़ेशन (बीआरओ) ने चंडीगढ़ को मनाली और लेह से जोड़ने वाली एक सड़क बनाई, जिसकी औसत ऊंचाई लगभग है:
(1) 2,500 metres
(2) 3,000 metres
(3) 4,270 metres
(4) 5,000 metres
सही उत्तर: (3) 4,270 मीटर (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
National Highways constitute approximately what percentage of the total road length in India as of 2025?2025 तक भारत में कुल सड़क लंबाई में नेशनल हाईवे का हिस्सा लगभग कितने प्रतिशत होगा?
(1) 2%
(2) 10%
(3) 15%
(4) 25%
सही उत्तर: (1) 2% — (1.46 lakh km ÷ 63 lakh km ≈ 2.3%).
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
When was Indian Railways first introduced?भारतीय रेलवे की शुरुआत सबसे पहले कब हुई थी?
(1) 1848
(2) 1853
(3) 1861
(4) 1870
सही उत्तर: (2) 1853 — Bombay se Thane.
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 2
Approximately what is the distance between Indian rails in broad gauge?ब्रॉड गेज में भारतीय रेल की पटरियों के बीच लगभग कितनी दूरी होती है?
(1) 1.676 m
(2) 1.524 m
(3) 1.0 m
(4) 0.762 m
सही उत्तर: (1) 1.676 मीटर
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
When was the twenty-year road plan introduced after Independence in India to improve the conditions of roads?भारत में आज़ादी के बाद सड़कों की हालत सुधारने के लिए बीस साल की सड़क योजना कब शुरू की गई थी?
(1) 1980
(2) 1990
(3) 1961
(4) 1971
सही उत्तर: (3) 1961 (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
Which government body is responsible for the construction and maintenance of National Highways in India?भारत में नेशनल हाईवे के निर्माण और रखरखाव के लिए कौन-सी सरकारी संस्था ज़िम्मेदार है?
(1) State Governments
(2) Local Municipalities
(3) Central Government
(4) Private Companies
सही उत्तर: (3) केंद्र सरकार
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
When was the National Highway Authority of India (NHAI) operationalised?नेशनल हाईवे अथॉरिटी ऑफ इंडिया (एनएचएआई) कब शुरू हुआ था?
(1) 1951
(2) 1961
(3) 1995
(4) 2000
सही उत्तर: (3) 1995
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
Approximately what percentage of India's total road length is categorized as rural roads?भारत की कुल सड़क लंबाई का लगभग कितना प्रतिशत ग्रामीण सड़कों के रूप में वर्गीकृत है?
(1) 50%
(2) 100%
(3) 40%
(4) 80%
सही उत्तर: (4) 80% (NCERT).
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 2
In India, the famous Nehru Trophy Boat Race (Vallamkali) is associated with:भारत में प्रसिद्ध नेहरू ट्रॉफी नौका दौड़ (वल्लमकली) किससे संबंधित है?
(1) River Ganga
(2) Brahmaputra floodplains
(3) Odisha's Chilika Lagoon
(4) Kerala backwaters
सही उत्तर: (4) केरल के बैकवाटर्स — Punnamada jheel, Alappuzha.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
Approximately what percentage of freight traffic in India is carried by roads annually?भारत में सालाना माल ढुलाई का लगभग कितना प्रतिशत सड़कों के ज़रिए होता है?
(1) 90%
(2) 95%
(3) 70%
(4) 75%
सही उत्तर: (3) 70% — NCERT: "roads carry about 85 per cent of passenger and 70 per cent of freight traffic".
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
What is the approximate total length of India's road network as of Aug 2025?अगस्त 2025 तक भारत के रोड नेटवर्क की अनुमानित कुल लंबाई कितनी होगी?
(1) 50.6 lakh km
(2) 62.16 lakh km
(3) 70.2 lakh km
(4) 55.3 lakh km
सही उत्तर: (2) 62.16 लाख किमी — options me sabse nikat; yeh MoRTH 2020-21 ka aankda hai (NCERT me bhi). Vastavik aankda 31 Mar 2025 tak 63 lakh km se adhik.
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 2
Which of the following railway is revolutionized urban transport in India?भारत में शहरी परिवहन में क्रांति लाने वाली निम्नलिखित में से कौन-सी रेल है?
(1) Konkan Railway
(2) Metro Rail
(3) Narrow Gauge Railways
(4) Eastern Railway
सही उत्तर: (2) मेट्रो रेल
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Rashtriya Jalmarg-1 (NW-1) kis nadi par hai?
(A) Brahmaputra
(B) Ganga
(C) Godavari
(D) Narmada
Answer: (B) Ganga — Prayagraj–Haldia.
P2. India ka sabse bada container bandargah kaun sa hai?
(A) Mumbai
(B) Kandla
(C) Jawaharlal Nehru Port
(D) Chennai
Answer: (C) Jawaharlal Nehru Port (Nhava Sheva).
P3. Poorv-Pashchim corridor kin do sthanon ko jodta hai?
(A) Silchar–Porbandar
(B) Kolkata–Mumbai
(C) Guwahati–Surat
(D) Imphal–Dwarka
Answer: (A) Silchar–Porbandar

👥 20. जनसंख्या, जनगणना, क्षेत्रीय नियोजन एवं आपदा प्रबंधन (10 min read) — 7 PYQs

20.1 Janganana (Census) — itihaas

  • Pehli janganana — 1872 (Lord Mayo; asamakalik). Pehli niyamit/samakalik — 1881 (Lord Ripon). Tab se har 10 saal. Swatantra Bharat ki pehli — 1951. 2011 — 15th janganana (azaadi ke baad 7th).
  • 1921 — "Mahaan vibhajak varsh (Great Divide)" — iske baad aabadi lagataar badhi; 1951–1981 — "jansankhya vispot" ka daur.
  • Sanchalan — Registrar General & Census Commissioner, Grih Mantralaya (MHA); Census Act 1948.

20.2 Census 2027 (Sep 2026 tak ki sthiti)

  • 2021 ki janganana COVID ke kaaran sthagit; ab Census 2027 — desh ki 16th aur pehli digital janganana; saath me jaati ganana (caste enumeration) bhi.
  • Charan 1 — Makaan soochikaran (Houselisting): April–September 2026. Charan 2 — Jansankhya ganana: February 2027.
  • Sandarbh tithi (reference date): 1 March 2027. Barf se dhake kshetron (Ladakh, J&K, HP, Uttarakhand ke hisse) me ganana September 2026 me, sandarbh tithi 1 October 2026.

20.3 Census 2011 — mukhya aankde

SoochakBharatSabse adhikSabse kam
Kul jansankhya121.09 crore (duniya ki ~17.5%, zameen sirf 2.4%)Uttar Pradesh (~19.98 crore)Sikkim
Jansankhya ghanatva382 vyakti / sq kmBihar (1,106); UT me DelhiArunachal (17)
Ling anupaat (mahila / 1000 purush)943Kerala (1,084); UT me Puducherry (1,037)Haryana (879); UT me Daman-Diu (618)
Shishu ling anupaat (0–6 varsh)919—Haryana (834)
Saksharta74.04% (Purush 82.14%, Mahila 65.46%)Kerala (94.0%)Bihar (61.8%)
Dashakiya vriddhi (2001–11)17.7%——
Shehri aabadi~31.2%——
  • SC — 16.6%, ST — 8.6% aabadi. Saksharta ki paribhasha — 7 varsh+ jo kisi bhasha ko samajhkar padh-likh sake.
  • UN anuman ke anusaar India 2023 me China ko peechhe chhodkar duniya ka sabse adhik aabadi wala desh bana.
  • MP cross-ref (2011): jansankhya ~7.27 crore, ling anupaat 931, saksharta 69.3% — vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me.

20.4 Kshetriya niyojan (Regional planning — NCERT Class 12)

  • Lakshit kshetra niyojan (Target area planning): Command Area Development, Sookha-sambhavit kshetra karyakram (DPAP) — 4th Yojana, Parvatiya kshetra vikas karyakram (HADP) — 5th Yojana me shuru, 15 jile — UP ke sabhi pahadi jile (ab Uttarakhand), Assam ke Mikir Hill aur North Cachar hills, WB ka Darjeeling, TN ka Nilgiri.
  • Bharmaur janjaatiya kshetra (Chamba, HP): Gaddi janjaati ka kshetra; 21 November 1975 ko adhisoochit janjaatiya kshetra ghoshit; 5th Yojana me Tribal Sub-Plan (1974) ke tahat vikas.
  • Indira Gandhi Nahar command area — Thar me sinchai se kheti ka vistaar (Card 10).
  • Yojana Aayog (1950) ki jagah NITI Aayog — 1 January 2015.

20.5 Aapda prabandhan (Disaster management)

  • Aapda Prabandhan Adhiniyam 2005 → NDMA (adhyaksh — Pradhan Mantri), SDMA (Mukhyamantri), DDMA (Collector). NDRF (2006) — prakritik aapdaon me bachaav aur nikaasi (rescue & evacuation). NIDM — prashikshan.
  • Chakravaat chetavani aur nigrani — IMD (Bharat Mausam Vigyan Vibhag, 1875).
  • Bhooskhalan (Landslide): Himalaya, Pashchimi Ghat, uttar-poorv sabse samvedansheel. Maanav kaaran — van-kataai aur anyojit (unplanned) nirmaan, sadak-nirmaan, khanan.
  • Van-agni (Forest fire): Uttarakhand, Himachal, MP, Chhattisgarh (aur Odisha, NE) me baar-baar; FSI satellite se "fire alerts" deta hai.
  • Khanan se van-vinaash aur bhoomi-kshaya: Jharkhand, Chhattisgarh, MP, Odisha — khanij-samriddh rajya.
  • Jalvayu parivartan ki samajh — samudayon ko aapdaon ki taiyari, lacheelapan (resilience) aur anukoolan (adaptation) me madad. Sendai Framework (2015–2030) — aapda jokhim nyoonikaran.
⚠️ Exam Traps:
  • DPAP = 4th Yojana; HADP = 5th Yojana (15 jile).
  • Bharmaur = 21 Nov 1975 (Gaddi, Chamba, HP).
  • NDMA ke adhyaksh = PM; NDRF = bachaav-nikaasi; chakravaat chetavani = IMD (NDMA nahi).
  • 2011: ghanatva 382, ling anupaat 943, saksharta 74.04% — Census 2027 ki sandarbh tithi 1 March 2027.
🎯 Official PYQs:
MPESB SI Prelims 2025 — 16 Jan 2026, Shift 1
In India, Bharmaur in Himachal Pradesh was declared a notified tribal area on:भारत में हिमाचल प्रदेश का भरमौर क्षेत्र किस तिथि को अधिसूचित जनजातीय क्षेत्र घोषित किया गया था?
(1) 15 August 1947
(2) 21 November 1975
(3) 26 January 1950
(4) 1 November 1966
सही उत्तर: (2) 21 नवंबर 1975 (NCERT Class 12).
MPESB SI Prelims 2025 — 18 Jan 2026, Shift 1
During which Five Year Plan was the Hill Area Development Programme first launched in India?भारत में पहाड़ी क्षेत्र विकास कार्यक्रम पहली बार किस पंचवर्षीय योजना के दौरान शुरू किया गया था?
(1) Second Five Year Plan
(2) Fifth Five Year Plan
(3) Sixth Five Year Plan
(4) Seventh Five Year Plan
सही उत्तर: (2) पाँचवीं पंचवर्षीय योजना
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 1
In which group of states in India has mining-led deforestation caused severe land degradation?भारत में किन राज्यों के समूह में खनन-जनित वनों की कटाई (Mining-led Deforestation) के कारण गंभीर भूमि क्षरण हुआ है?
(1) Punjab, Haryana, Gujarat, Maharashtra
(2) Jharkhand, Chhattisgarh, Madhya Pradesh, Odisha
(3) Rajasthan, Kerala, Tamil Nadu, Karnataka
(4) Himachal Pradesh, Uttarakhand, Assam, Meghalaya
सही उत्तर: (2) झारखंड, छत्तीसगढ़, मध्य प्रदेश, ओडिशा
MPESB SI Prelims 2025 — 19 Jan 2026, Shift 2
Human activities that increase landslide risk include:भूस्खलन के जोखिम को बढ़ाने वाली मानव गतिविधियाँ कौन-सी हैं?
(1) Deforestation and unplanned construction
(2) Planting more trees and throwing the seedballs in fields
(3) Terrace farming or hydro farming
(4) Flood irrigation
सही उत्तर: (1) वनों की कटाई और अव्यवस्थित निर्माण
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
What is the role of the National Disaster Response Force (NDRF) in India?भारत में राष्ट्रीय आपदा प्रतिक्रिया बल (एनडीआरएफ) की भूमिका क्या है?
(1) Tracks cyclones and send a warning to public
(2) Provides early warnings for droughts
(3) Conducts rescue and evacuation during natural disasters
(4) Controls rainfall
सही उत्तर: (3) प्राकृतिक आपदाओं के दौरान बचाव और निकासी करना
MPESB SI Prelims 2025 — 20 Jan 2026, Shift 1
How can understanding climate change help communities?जलवायु परिवर्तन को समझना समुदायों की किस प्रकार मदद कर सकता है?
(1) By ignoring global warming
(2) By preparing for disasters and promoting resilience and adaptation
(3) By reducing rainfall
(4) By eliminating all industrial activities
सही उत्तर: (2) आपदाओं के लिए तैयारी करके और लचीलापन व अनुकूलन को बढ़ावा देकर
MPESB SI Prelims 2025 — 21 Jan 2026, Shift 1
In India, the states frequently affected by forest fires include:भारत में, वे राज्य कौन-से हैं; जो अक्सर वनाग्नि से प्रभावित होते हैं?
(1) Kerala, Tamil Nadu, Odisha, Assam
(2) Uttarakhand, Himachal Pradesh, Madhya Pradesh, Chhattisgarh
(3) Punjab, Haryana, Rajasthan, Assam
(4) Gujarat, Maharashtra, Goa, Assam
सही उत्तर: (2) उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, मध्य प्रदेश, छत्तीसगढ़
📝 Practice MCQs (self-made — PYQ nahi):
P1. Census 2011 ke anusaar India ka ling anupaat kitna tha?
(A) 933
(B) 940
(C) 943
(D) 927
Answer: (C) 943
P2. Census 2027 ki jansankhya ganana ki sandarbh tithi kya hai?
(A) 1 Jan 2027
(B) 1 March 2027
(C) 1 April 2026
(D) 1 Oct 2027
Answer: (B) 1 March 2027 (barfile kshetron ke liye 1 Oct 2026).
P3. NDMA ka adhyaksh kaun hota hai?
(A) Grih Mantri
(B) Pradhan Mantri
(C) Rashtrapati
(D) Cabinet Sachiv
Answer: (B) Pradhan Mantri

PYQ source: official MPESB SI Prelims 2025 paper (16–21 Jan 2026, 12 shifts)