🌌 1. ब्रह्मांड एवं सौर मंडल (Universe & Solar System) (7 min read)
1.1 Brahmand (Universe) — basic concept
- Big Bang Theory (महाविस्फोट सिद्धांत): Brahmand ki utpatti ek bahut chhote, garam, ghane bindu ke vistaar (expansion) se hui maani jaati hai. Brahmand aaj bhi phail raha hai (expanding universe — Edwin Hubble).
- Aakashganga (Milky Way / मंदाकिनी): Hamari galaxy. Hamara Sun isi ka ek sadharan taara hai. Sabse paas ki badi galaxy — Andromeda (देवयानी).
- Prakash Varsh (Light Year): doori (distance) ki unit hai, samay ki nahi! Prakash ek varsh me jitni doori tay karta hai ≈ 9.46 × 1012 km.
- Sun ke baad Prithvi ke sabse paas ka taara — Proxima Centauri (~4.2 light year). Dhruv Tara (Pole Star / Polaris) — uttar disha batata hai.
1.2 Surya (Sun) — hamara taara
- Sun ek taara (star) hai — iski apni roshni hai. Saur mandal ke kul dravyaman (mass) ka lagbhag 99.8% Sun me hai.
- Mukhya gas: Hydrogen, phir Helium. Urja ka srot — Nuclear Fusion (नाभिकीय संलयन): Hydrogen → Helium.
- Sun se Prithvi ki ausat doori ≈ 15 crore km (149.6 million km = 1 AU). Sun ki roshni Prithvi tak ≈ 8 minute 20 second me pahunchti hai.
- Sun ki dikhne wali satah — Photosphere (प्रकाशमंडल); bahari parat Corona sirf poorn surya grahan me dikhti hai. Sunspots (सौर कलंक) — thande, kaale dhabbe.
1.3 8 Grah (Planets) — Sun se kram: "Bu-Shu-Pri-Man-Bri-Shani-Aru-Varun"
| Grah | Khaas pehchaan (exam point) |
|---|---|
| बुध Mercury | Sun ke sabse paas, sabse chhota grah, sabse tez parikrama (~88 din). Koi upgrah (moon) nahi. |
| शुक्र Venus | Sabse garam grah (ghana CO2 vayumandal — greenhouse), sabse chamkeela ("Bhor/Sanjh ka taara" — Morning/Evening Star). Prithvi ki "judwa bahan" (size same). Ulti disha me ghoornan (east→west; Sun pashchim se ugta dikhega). Koi moon nahi. |
| पृथ्वी Earth | "Blue Planet" (नीला ग्रह) — 71% satah par paani. Jeevan wala ekmatra gyat grah. Ek upgrah — Chandrama. |
| मंगल Mars | "Red Planet" (लाल ग्रह) — iron oxide ki wajah se. Do moons: Phobos & Deimos. Olympus Mons — saur mandal ka sabse ooncha jwalamukhi parvat. India ka Mangalyaan (MOM, 2013). |
| बृहस्पति Jupiter | Sabse bada aur sabse bhaari grah. "Great Red Spot" (vishal toofan). Ganymede — saur mandal ka sabse bada upgrah. |
| शनि Saturn | Sundar valay (rings). Sabse kam ghanatva (density paani se bhi kam). Titan — iska sabse bada moon (ghana vayumandal). Sabse zyada gyat upgrahon wala grah. |
| अरुण Uranus | Axis lagbhag 98° jhuka — "let kar lotta hua" grah. Methane gas se hara-neela dikhta hai. Ise bhi ulta ghoornan (Venus ki tarah) wala mana jata hai. |
| वरुण Neptune | Sun se sabse door grah (Pluto ke hatne ke baad). Sabse bade moon — Triton. |
- Aantarik / Parthiv grah (Inner/Terrestrial — chattani): Mercury, Venus, Earth, Mars. Bahari / Jovian grah (gas giants): Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune — sab ke paas rings hain.
- Pluto (यम): 2006 me International Astronomical Union (IAU, Prague) ne ise Dwarf Planet (बौना ग्रह) ghoshit kiya. Anya dwarf planets: Ceres, Eris, Haumea, Makemake.
- Kshudra grah (Asteroids): Mars aur Jupiter ke beech ki patti (Asteroid Belt). Sabse bada — Ceres (ab dwarf planet).
- Dhoomketu (Comet — पुच्छल तारा): Barf + dhool; Sun ke paas aane par poonchh banti hai jo hamesha Sun se door (ulti disha) hoti hai. Halley's Comet — lagbhag har 76 saal me dikhta hai (pichhli baar 1986; agli baar 2061).
- Ulka (Meteor — टूटता तारा): Vayumandal me ghusate hi jal jaati hai (Mesosphere me). Zameen tak pahunche to Ulkapind (Meteorite). Example: Lonar crater lake (Maharashtra) — ulkapind se bani jheel.
1.4 Chandrama (Moon)
- Prithvi ka ekmatra prakritik upgrah; Prithvi se ausat doori ≈ 3,84,400 km. Chand ki roshni (paravartit/reflected suryaprakash) Prithvi tak ~1.3 second me.
- Apni dhuri par ghoomne aur Prithvi ki parikrama — dono me lagbhag barabar samay (~27.3 din) → isliye Chand ka hamesha ek hi hissa dikhta hai.
- Amavasya se Amavasya (ek chandra maas) ≈ 29.5 din. Chand par vayumandal nahi → aawaz nahi, aasmaan kaala dikhta hai.
- India: Chandrayaan-1 (2008) ne chand par paani ke anu (water molecules) ki pushti me madad ki; Chandrayaan-3 ka Vikram lander 23 Aug 2023 ko chand ke dakshini dhruv ke paas utra (23 Aug = National Space Day).
- Sabse garam grah = Venus (Mercury nahi, jabki Mercury Sun ke sabse paas hai).
- Light year = doori ki unit. Parsec bhi doori ki unit hai.
- Sabse bada upgrah = Ganymede (Jupiter ka), Titan (Saturn) nahi. Titan ghana vayumandal wala upgrah hai.
- Pluto ab grah nahi — isliye "saur mandal me kitne grah?" = 8.
- Dhoomketu ki poonchh hamesha Sun se ulti disha me hoti hai (solar wind ke karan).
🌐 2. पृथ्वी: अक्षांश-देशांतर, समय, गतियाँ, ऋतुएँ, ग्रहण (8 min read)
2.1 Prithvi ka aakaar
- Prithvi poori gol nahi — dhruvon (poles) par thodi chapti, bhoomadhya rekha par thodi ubhri: Geoid (भू-आभ) / Oblate spheroid.
- Bhoomadhya rekhiya vyas (equatorial diameter) ≈ 12,756 km > dhruviya vyas ≈ 12,714 km. Kendra tak ki ausat doori (radius) ≈ 6,371 km.
2.2 Akshansh (Latitude — अक्षांश) aur Deshantar (Longitude — देशांतर)
| Akshansh (Latitude) | Deshantar (Longitude) |
|---|---|
| East-West chalne wali kaalpanik vritt (circles), jo Bhoomadhya rekha (Equator, 0°) se uttar/dakshin ki kon-doori batati hain. | North pole se South pole tak jaane wali ardh-vritt (semi-circles), jo Prime Meridian (0°, Greenwich, London) se poorv/pashchim ki kon-doori batati hain. |
| Sab samanantar (parallel) — "Parallels of latitude". Equator sabse bada vritt (Great circle); dhruv par bindu matra. | Sab barabar lambai ki; dhruvon par mil jaati hain. Kul 360 (180° E + 180° W). |
| 1° akshansh ≈ 111 km (lagbhag sthir). | Do deshantar ke beech doori equator par sabse zyada (~111 km), dhruv par shoonya. |
| Kaam: jalvayu/taapmaan kshetra (Torrid, Temperate, Frigid zones). | Kaam: samay (time) nikalna. |
| Mahatvapurn akshansh | Maan | Note |
|---|---|---|
| Bhoomadhya Rekha (Equator / विषुवत रेखा) | 0° | Prithvi ko uttari-dakshini golardh me baant ti hai |
| Karka Rekha (Tropic of Cancer) | 23½° N | India ke 8 rajyon se: Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, Jharkhand, West Bengal, Tripura, Mizoram |
| Makar Rekha (Tropic of Capricorn) | 23½° S | Limpopo nadi ise do baar kaat ti hai (Africa) |
| Arctic Circle (उत्तर ध्रुव वृत्त) | 66½° N | — |
| Antarctic Circle (दक्षिण ध्रुव वृत्त) | 66½° S | — |
- Ushna Kaṭibandh (Torrid Zone): dono tropics ke beech — yahan saal me kabhi na kabhi dopahar ka suraj bilkul sir ke upar (seedhi kiranein) hota hai → sabse garam.
- Shitoshna (Temperate): 23½° se 66½° (dono golardh). Shit (Frigid): 66½° se dhruv tak.
2.3 Samay (Time) — Deshantar se
- Prithvi 24 ghante me 360° ghoomti hai → 15° = 1 ghanta, 1° = 4 minute.
- Prithvi pashchim se poorv (West → East) ghoomti hai → poorv (east) me samay aage (pehle suryoday).
- Greenwich Mean Time (GMT) — 0° deshantar ka samay.
- Indian Standard Time (IST): 82°30′ E deshantar (Mirzapur, UP ke paas se) ka samay = GMT + 5:30 ghante (82.5 × 4 = 330 min). Yeh deshantar 5 rajyon se guzarta hai: UP, MP, Chhattisgarh, Odisha, Andhra Pradesh.
- India ka poorv-pashchim vistaar ≈ 30° deshantar → Arunachal aur Gujarat ke sthaniya samay me ≈ 2 ghante ka antar.
- International Date Line (अंतर्राष्ट्रीय तिथि रेखा): ~180° deshantar; Bering Strait/Pacific me zig-zag. Pashchim ki or paar karne par 1 din jodte hain, poorv ki or paar karne par 1 din ghatate hain.
2.4 Prithvi ki gatiyan (Motions)
| Ghoornan (Rotation — घूर्णन) | Parikraman (Revolution — परिक्रमण) |
|---|---|
| Apni dhuri (axis) par West→East ghoomna | Sun ke chaaron or deergh-vrittakar (elliptical) kaksha me ghoomna |
| Samay ≈ 24 ghante (sidereal day 23 h 56 m 4 s) | Samay ≈ 365¼ din → har 4 saal me Leap Year (February 29 din) |
| Parinaam: din-raat, samay ka antar, hawaon/dharaon ka mudna (Coriolis) | Parinaam: ritu parivartan (seasons) + din-raat ki lambai me antar (dhuri ke jhukav ke saath) |
- Dhuri ka jhukav: Prithvi ki dhuri apne kakshiya tal (orbital plane) se 66½° ka kon banati hai (yaani lamb se 23½° jhuki).
- Upsour (Perihelion — उपसौर): Sun se sabse kam doori (~3 January). Apsour (Aphelion — अपसौर): sabse zyada doori (~4 July). Trap: January me Prithvi Sun ke sabse paas hoti hai, phir bhi India me sardi — kyunki ritu jhukav se banti hai, doori se nahi.
| Tithi | Ghatna | Uttari golardh me asar |
|---|---|---|
| 21 June | Kark Sankranti / Summer Solstice — Suraj Karka rekha par seedha | Sabse lamba din, sabse chhoti raat |
| 22 December | Makar Sankranti (khagoliya) / Winter Solstice — Suraj Makar rekha par seedha | Sabse chhota din, sabse lambi raat |
| 21 March & 23 September | Equinox (विषुव) — Suraj Bhoomadhya rekha par seedha | Poori Prithvi par din = raat |
2.5 Grahan (Eclipse)
| Surya Grahan (Solar Eclipse) | Chandra Grahan (Lunar Eclipse) |
|---|---|
| Sun — Moon (beech me) — Earth. Chand ki chhaaya Prithvi par. | Sun — Earth (beech me) — Moon. Prithvi ki chhaaya Chand par. |
| Sirf Amavasya (New Moon) ko sambhav | Sirf Purnima (Full Moon) ko sambhav |
| Prakar: Poorn (total), Aanshik (partial), Valayakar (Annular — "Ring of Fire") jab chand door ho aur chhota dikhe | Poorn chandra grahan me chand laal-taambai dikhta hai ("Blood Moon") |
- Har amavasya/purnima ko grahan kyon nahi? — Chand ki kaksha Prithvi ki kaksha se lagbhag 5° jhuki hai; teenon ek seedhi rekha me kabhi-kabhi hi aate hain.
- IST meridian 82°30′E Mirzapur (UP) ke paas; yeh 5 rajyon se guzarta hai — Karka rekha 8 rajyon se. Dono me MP common hai.
- Surya grahan = Chand beech me (Amavasya). Chandra grahan = Prithvi beech me (Purnima).
- Equator ke paas garmi zyada kyon? — Suraj ki kiranein lagbhag lamb-vat (seedhi) padti hain → kam kshetra par zyada urja.
- 1° deshantar = 4 minute (akshansh se samay nahi nikalta).
🌋 3. पृथ्वी की आंतरिक संरचना, चट्टानें, भूकंप-ज्वालामुखी, स्थलाकृतियाँ (9 min read)
3.1 Prithvi ki andaruni parten (Interior of the Earth)
Prithvi ke andar seedhe dekhna sambhav nahi — jaankari mukhyatah bhookampiya tarangon (seismic waves) ke vyavhar se milti hai.
| Parat | Gehrai / Tathya |
|---|---|
| Bhu-parpati (Crust — भूपर्पटी) | Sabse bahari, patli parat. Mahasagariya crust ~5 km, mahadwipiya crust ~30 km (bade parvaton ke neeche 70 km tak). Mahadwipiya = SiAl (Silica + Aluminium); mahasagariya = SiMa (Silica + Magnesium). |
| Mantle (प्रावार) | Crust ke neeche se ~2,900 km tak. Upari mantle ka kamzor hissa — Asthenosphere (दुर्बलतामंडल) — magma ka mukhya srot. Crust + upari thos mantle = Lithosphere (स्थलमंडल). |
| Kroḍ (Core — क्रोड) | 2,900 km se kendra (~6,371 km) tak. Mukhyatah Nickel + Iron (NiFe). Bahari core — tarl (liquid), aantarik core — thos (solid). |
- Asambaddhata (Discontinuities): Crust–Mantle ke beech Mohorovičić (Moho); Mantle–Core ke beech Gutenberg (~2,900 km); bahari–aantarik core ke beech Lehmann.
- Bhookampiya tarangein: P-waves (Primary) — sabse tez, longitudinal, thos + drav + gas sab me chalti hain. S-waves (Secondary) — transverse, sirf thos me → bahari core me S-waves nahi pahunchti → isi se pata chala ki bahari core drav hai (S-wave shadow zone). Surface/L-waves — sabse dheemi par sabse vinashkari.
3.2 Chattanein (Rocks — शैल)
| Prakar | Kaise banti hain | Udaharan |
|---|---|---|
| Aagneya (Igneous — आग्नेय) — "Prathamik chattan" | Magma/lava ke thanda hokar jamne se. Andar dheere jamne par antarvedhi (intrusive/plutonic) — bade crystals; satah par jaldi jamne par bahirvedhi (extrusive/volcanic). | Granite (intrusive), Basalt (extrusive — Deccan Trap) |
| Avsadi (Sedimentary — अवसादी) — "Parat-dar chattan" | Avsad (sediments) ki parton (strata) ke dabne se. Jeevashm (fossils) inhi me milte hain. Prithvi ki satah ka ~75% bhaag inse dhaka. | Sandstone (बलुआ पत्थर), Shale, Limestone (चूना पत्थर), Koyla, Petroleum yahin milta hai |
| Kayantarit (Metamorphic — कायांतरित) | Pehle se bani chattan par bahut adhik daab + taap se roop badalna | Limestone → Marble; Sandstone → Quartzite; Shale → Slate; Granite → Gneiss; Coal → Graphite |
- Shail chakra (Rock cycle): ek prakar ki chattan doosre prakar me badalti rehti hai — koi bhi chattan sthayi nahi.
3.3 Plate Tectonics (प्लेट विवर्तनिकी)
- Mahadwipiya visthapan (Continental Drift) — Alfred Wegener (1912): sab mahadweep pehle ek the — Pangaea; chaaron or mahasagar — Panthalassa. Pangaea do bhaag me toota: uttar me Laurasia, dakshin me Gondwanaland (India isi ka hissa tha).
- Lithosphere badi-chhoti plates me banta hai jo asthenosphere par dheere khisakti hain. 7 badi plates: Pacific, North American, South American, Eurasian, African, Indo-Australian, Antarctic.
| Plate seema (Boundary) | Kya hota hai | Udaharan |
|---|---|---|
| Apsari (Divergent / Constructive — रचनात्मक) | Plates door jaati hain; magma upar aakar nayi crust banata hai | Mid-Atlantic Ridge |
| Abhisari (Convergent / Destructive — विनाशात्मक) | Plates takrati hain; ek doosri ke neeche dhasti (subduction); valit parvat, trench, jwalamukhi, bhookamp | Himalaya (Indian + Eurasian plate takkar; beech ka Tethys sagar), Andes |
| Rupantar (Transform / Conservative — संरक्षी) | Plates ek doosre ke bagal se sarakti hain; crust na banti na nasht hoti | San Andreas Fault (California) |
3.4 Bhookamp (Earthquake — भूकंप)
- Udgam kendra (Focus / Hypocentre): jahan andar urja mukt hoti hai. Adhikendra (Epicentre — अधिकेंद्र): focus ke theek upar satah ka bindu — yahan sabse zyada nuksan.
- Mapan: Seismograph (yantra); Richter scale = magnitude (urja), logarithmic (1 ank badhne par ~10 guna ayam); Mercalli scale = intensity (nuksan), I–XII.
- Tsunami (Japanese shabd — "harbour wave"): samudra tal ke bhookamp/jwalamukhi se uthi vishal lehrein (e.g. 26 Dec 2004 Hind Mahasagar tsunami).
- India ke seismic zones: BIS map IS 1893 (Part 1): 2016 ke anusaar 4 zones — II, III, IV, V (Zone V sabse khatarnak: poora North-East, J&K ke hisse, Kutch, Andaman-Nicobar aadi). Trap: Nov 2025 me BIS ne naya map (Zone VI ke saath) notify kiya tha, par 3 March 2026 ko use wapas le liya gaya; 2016 wala 4-zone system hi laagu hai (Sep 2026 tak).
3.5 Jwalamukhi (Volcano — ज्वालामुखी)
- Magma satah par aaye to lava kehlata hai. Mukh = crater; bada dhansa crater = caldera.
- Pacific "Ring of Fire" (अग्नि वलय): duniya ke adhiktar sakriya jwalamukhi aur bhookamp Pacific mahasagar ke kinaron par.
- Prakar (sakriyata se): Sakriya (active) — jaise Etna (Sicily), Stromboli — "Lighthouse of the Mediterranean", Mauna Loa (Hawaii — vishal shield volcano); Prasupt (dormant); Mrit/Shant (extinct).
- India ka ekmatra sakriya jwalamukhi — Barren Island (Andaman Sagar). Narcondam (Andaman) — prasupt maana jata hai.
- Deccan Trap: ~6.5 crore saal pehle darar (fissure) udgaar se basalt lava phaila → isi se kaali mitti bani (MP ka Malwa bhi isi me).
- Jwalamukhi se bane parvat: Kilimanjaro (Africa ka sabse ooncha), Fujiyama (Japan).
3.6 Mukhya sthalakritiyan (Landforms) — kaun kis se banta hai
| Karak (Agent) | Apardan (erosion) se | Nikshepan (deposition) se |
|---|---|---|
| Nadi (River) | V-aakar ghati, gorge, canyon (Grand Canyon — Colorado nadi), jalprapat (waterfall) | Meander (vissarp), Oxbow lake (गोखुर झील), baadh maidan (flood plain), taṭbandh (levee), delta |
| Himnad (Glacier) | U-aakar ghati, cirque, fjord (Norway) | Moraine (हिमोढ़) |
| Pawan (Wind) — marusthal | Mushroom/Chhatrak rock, yardang | Baalu ke teele (sand dunes) — Barchan = ardh-chandrakar (crescent); Seif = lambvat/longitudinal; Loess (China — mahin mitti) |
| Samudri lehrein | Cliff, sea cave, arch, stack | Beach, spit, bar, lagoon |
| Bhoomigat jal (chuna-pattar / Karst) | Sinkhole, gufaayein | Stalactite (chhat se latakta), Stalagmite (farsh se upar uthta) |
- Parvat ke prakar: Valit (Fold) — Himalaya, Alps, Andes, Rockies (navin); Aravalli, Appalachian, Ural (prachin). Bhransh/Block (Block) — do bhransh (fault) ke beech utha hissa (Europe: Vosges, Black Forest); neeche dhansa hissa = Rift valley (भ्रंश घाटी) — Narmada aur Tapi rift valleys me behti hain. Jwalamukhi — Kilimanjaro, Fujiyama. Avshisht (Residual) — ghis kar bache purane parvat (Aravalli).
- Pathar (Plateau): Tibet — sabse ooncha pathar ("Roof of the World"); Deccan pathar (India); Chhota Nagpur (khanij bhandar).
- S-waves drav me nahi chalti — isliye bahari core drav maana jata hai; aantarik core thos hai.
- Richter = magnitude (urja); Mercalli = intensity (nuksan).
- Fossils + koyla + petroleum = avsadi chattan. Marble = kayantarit (limestone se).
- Barchan = ardh-chandrakar teela (Thar me bhi bahut). Seif = lamba (longitudinal).
- Stalactite = Top (chhat) se latakta; Stalagmite = neeche (ground) se.
☁️ 4. वायुमंडल एवं ऊष्मा (Atmosphere, Insolation & Heat Transfer) (9 min read) — 10 PYQs!
4.1 Vayumandal ki sanrachna (Composition)
| Gas | % (aayatan/volume) | Exam point |
|---|---|---|
| Nitrogen (N2) | ~78% | Sabse adhik |
| Oxygen (O2) | ~21% | Jeevan ke liye |
| Argon (Ar) | ~0.93% | Sabse adhik akriya (inert) gas |
| Carbon dioxide (CO2) | ~0.04% | Aane wale suryaprakash ke liye paardarshi, par jaane wale parthiv vikiran (terrestrial radiation) ke liye apaardarshi — yahi use absorb karti hai → greenhouse effect. Fossil fuel jalne se lagatar badh rahi hai. |
| Ozone (O3) | Bahut kam | Satah se 10–50 km ke beech; suraj ki parabaingani (UV) kirnon ko absorb karti hai |
- Jalvashp (water vapour) aur dhool-kan zyadatar neeche ki parat (troposphere) me — isiliye baadal, varsha, mausam wahin.
4.2 Vayumandal ki parten — taapmaan ke aadhar par 5 parten (NCERT)
| Parat | Oonchai | Mukhya tathya |
|---|---|---|
| 1. Kshobhmandal (Troposphere) | Ausat 13 km (dhruv ~8 km, equator ~18 km) | Sabse neeche; saare mausami badlav yahin (baadal, varsha, toofan). Oonchai ke saath taapmaan girta hai — 1°C prati 165 m. Equator par sabse moti kyonki tez sanvahan dharayein garmi ko oonchai tak le jaati hain. |
| Kshobhsiima (Tropopause) | — | Troposphere aur stratosphere ko alag karne wala kshetra. Taapmaan lagbhag sthir: equator par ~ −80°C, dhruvon par ~ −45°C. |
| 2. Samtapmandal (Stratosphere) | 50 km tak | Ozone parat — UV absorb. Shant, badal-rahit → jet vimaan iske nichle hisse me udte hain. Oonchai ke saath taapmaan badhta hai. |
| 3. Madhyamandal (Mesosphere) | 80 km tak | Taapmaan phir girta hai — 80 km par −100°C tak (sabse thandi parat). Ulkayein yahin jalti hain. Upari seema = Mesopause. |
| 4. Thermosphere / Aayanmandal (Ionosphere) | 80–400 km | Vidyut aaveshit kan (ions); radio tarangon ko wapas Prithvi par paravartit karta hai. Oonchai ke saath taapmaan badhta hai. |
| 5. Bahyamandal (Exosphere) | Sabse upar | Bahut viral hawa; dheere antariksh me mil jaata hai. |
4.3 Suryatap (Insolation), Parthiv Vikiran aur Ushma Bajat
- Suryatap / Insolation (सूर्यातप): Prithvi dwara Sun se prapt urja (laghu tarangon — short waves ke roop me).
- Parthiv vikiran (Terrestrial radiation — स्थलीय विकिरण): garam Prithvi deergh tarangon (long waves) me urja chhodti hai → isi se vayumandal neeche se garam hota hai (seedhe suryaprakash se nahi). CO2 aur greenhouse gases ise absorb karti hain.
- Albedo (एल्बिडो / परावर्तन गुणांक): kisi satah dwara paravartit prakash ka anupaat. Barf ka albedo sabse zyada. Prithvi ka ausat albedo ~35 units (100 me se) — NCERT heat budget.
- Ushma bajat (Heat budget): Prithvi jitni urja leti hai utni hi wapas chhod deti hai — isliye Prithvi na lagatar garam hoti na thandi.
4.4 Ushma sthanantaran ke 4 tareeke (Heat transfer) — PYQ favourite
| Prakriya | Matlab | Vayumandal me udaharan |
|---|---|---|
| Chaalan (Conduction — चालन) | Asamaan taapmaan wali do vastuon ke seedhe samparka (direct contact) se ushma ka jaana | Garam zameen se usse sati hawa ki nichli parat garam hoti hai |
| Sanvahan (Convection — संवहन) | Garam hawa oopar (vertical) uthti hai aur ushma ko oopar le jaati hai | Troposphere tak seemit; equator par dopahar ki sanvahani varsha |
| Abhivahan (Advection — अभिवहन/प्रवहन) | Hawa ki kshaitij (horizontal) gati se ushma ka sthanantaran | Madhya akshanshon me din-raat ke taapmaan badlav; North India ki "Loo" isi ka parinaam (NCERT) |
| Vikiran (Radiation — विकिरण) | Bina madhyam ke tarangon dwara | Sun → Prithvi (insolation); Prithvi → vayumandal (terrestrial radiation) |
- Taapmaan vyutkraman (Temperature Inversion): saamanya ulta — oonchai ke saath taapmaan badhe; lambi saaf sardi ki raaton me ghaatiyon me (kohra/smog).
- Greenhouse gases: CO2, Methane (CH4), Nitrous oxide, CFCs, jalvashp. Ozone kshay (depletion) ka mukhya kaaran — CFCs; Montreal Protocol (1987).
- Troposphere aur stratosphere ke beech = Tropopause (Stratopause/Mesopause nahi).
- Taapmaan ke aadhar par parten = 5 (NCERT: Tropo, Strato, Meso, Thermo, Exo). Ionosphere, thermosphere ka hi hissa hai.
- Ozone = 10–50 km, UV absorb karti hai (produce nahi). Ozone layer stratosphere me.
- Vertical = Convection; Horizontal = Advection; Direct contact = Conduction.
- Parthiv vikiran ka bada hissa CO2 absorb karti hai (N2/O2 nahi).
- Tropopause ka taapmaan equator par −80°C (dhruv par −45°C) — equator par zyada thanda kyonki wahan tropopause zyada oonchai (18 km) par hai.
🌀 5. वायुदाब, पवनें एवं चक्रवात (Pressure Belts, Winds & Cyclones) (9 min read) — 6 PYQs
5.1 Vayudab (Air Pressure) ke basics
- Hawa hamesha uchch daab (High) se nimn daab (Low) ki or bahti hai. Mapak yantra — Barometer; pawan gati — Anemometer; disha — Wind vane; aardrata — Hygrometer.
- Samdaab rekha (Isobar): naksha par barabar vayudab wale sthanon ko jodne wali rekha. Isobars paas-paas = daab pravanata (pressure gradient) tez = hawa tez; door-door = hawa dheemi.
- Coriolis bal (कोरिओलिस बल): Prithvi ke ghoornan se hawa mudti hai — uttari golardh me daayein (right), dakshini golardh me baayein (left) (Ferrel's law). Equator par Coriolis shoonya, dhruvon par adhiktam.
- Bhoovikshepi pawan (Geostrophic wind — भूविक्षेपी पवन): upari vayumandal me (satah ke gharshan se door) jab daab pravanata bal aur Coriolis bal santulit ho jaate hain, to hawa isobars ke samanantar (parallel) bahti hai.
5.2 Vishwa ke daab kaṭibandh (Pressure Belts) aur sthayi pawanein (Planetary winds)
| Daab patti | Akshansh | Khaas baat |
|---|---|---|
| Bhoomadhya rekhiya nimn daab | 0° ke aas-paas | Doldrums (शांत पेटी) — shaant hawa. Yahan dono golardh ki trade winds milti hain → ITCZ |
| Upoushna uchch daab (Subtropical High) | ~30° N/S | Horse latitudes; duniya ke bade garam marusthal isi ke aas-paas (Sahara, Thar, Kalahari...) |
| Upadhruviya nimn daab (Subpolar Low) | ~60° N/S | — |
| Dhruviya uchch daab (Polar High) | 90° N/S | — |
| Pawan | Kahan se kahan | Disha |
|---|---|---|
| Vyaparik pawan (Trade winds) | 30° uchch daab → equator nimn daab | Uttari golardh me North-East trades, dakshini golardh me South-East trades |
| Pachhua pawan (Westerlies) | 30° → 60° | Pashchim se poorv. Dakshini golardh me khule samudra par bahut tez: Roaring Forties (40°), Furious Fifties (50°), Shrieking/Screaming Sixties (60°) |
| Dhruviya poorvi pawan (Polar easterlies) | Dhruv → 60° | Poorv se, thandi |
- ITCZ (Inter Tropical Convergence Zone — अंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र): equator ke paas ka nimn daab kshetra jahan trade winds milti (converge) hain; hawa oopar uthti hai → baadal-varsha. Garmiyon me yeh uttar khisak kar North India par aa jaata hai (monsoon trough) — Indian monsoon se juda.
- Jet streams: upari troposphere me tez, sankari pawan dharayein. Sardi me Subtropical Westerly Jet Himalaya ke dakshin → Western Disturbances (पश्चिमी विक्षोभ) laata hai (North-West India me sardi ki varsha — rabi ke liye laabh). Garmi me Tropical Easterly Jet — monsoon se juda.
5.3 Sthaniya pawanein (Local winds)
| Naam | Kahan | Prakriti |
|---|---|---|
| Loo (लू) | North India (May–June) | Garam, shushk; din me |
| Mango showers (आम्र वर्षा) | Kerala, Karnataka tat (pre-monsoon) | Aam jaldi pakne me madad |
| Kalbaisakhi / Nor'westers | West Bengal, Assam (pre-monsoon) | Toofani sham ki varsha; chai, jute, chawal ke liye laabh; Assam me "Bardoli Chheerha" |
| Blossom / Coffee showers | Kerala, Karnataka | Coffee ke phool khilne me madad |
| Chinook ("Snow eater") | Rockies (USA–Canada) | Garam, shushk; barf pighlaati hai |
| Foehn | Alps (Europe) | Garam, shushk |
| Sirocco | Sahara → Italy | Garam, dhool bhari ("blood rain") |
| Harmattan ("Doctor") | Sahara → West Africa tat | Shushk; ummas se raahat |
| Mistral / Bora | France (Rhone ghati) / Adriatic tat | Thandi |
5.4 Chakravat (Cyclones — चक्रवात)
- Chakravat = kendra me nimn daab; hawa baahar se andar ki or ghoomti hai — uttari golardh me anticlockwise (vaamavart), dakshini me clockwise. Pratichakravat (Anticyclone) = kendra me uchch daab, saaf mausam.
- Ushna-kaṭibandhiya chakravat banne ki sharten: garam samudra satah (~27°C se zyada), Coriolis bal (isliye equator ke bilkul paas nahi bante), kam vertical wind shear, pehle se maujood kamzor nimn daab.
- Kendra me shaant, baadal-rahit bhaag — Aankh (Eye); uske chaaron or sabse tez hawa-varsha — eye wall.
- Zameen par aate hi kamzor kyon? — samudra se nami (moisture/urja) ki aapoorti band ho jaati hai + zameen ka gharshan.
- India me Bay of Bengal me Arabian Sea se zyada chakravat; mukhya mausam: pre-monsoon (Apr–May) aur post-monsoon (Oct–Dec).
- Chetavani: IMD (India Meteorological Department) — chakravat ki tracking aur warning; RSMC New Delhi North Indian Ocean ke chakravaton ke naam rakhne wali list chalata hai. Rescue — NDRF (Card 20).
| Kshetra | Ushna-kaṭibandhiya chakravat ka naam |
|---|---|
| Hind Mahasagar (India) | Cyclone |
| Atlantic / Caribbean / USA | Hurricane |
| West Pacific (China, Japan, Philippines) | Typhoon |
| Pashchimi (North-West) Australia | Willy-willies |
| USA ki chhoti, bahut tez bhanwar | Tornado (samudra par — waterspout) |
- Upper air me isobars ke samanantar = Geostrophic wind (cyclonic/anticyclonic nahi).
- Isobars paas = pressure gradient tez.
- ITCZ = equator ke paas low pressure jahan trade winds milti hain (high pressure nahi).
- Willy-willies = Australia; Typhoon = China/Japan; Hurricane = Americas.
- Northern hemisphere cyclone = anticlockwise.
🌊 6. महासागर, महासागरीय धाराएँ एवं ज्वार-भाटा (Hydrosphere) (6 min read)
6.1 Mahasagar — bade tathya
- Prithvi ki satah ka ~71% bhaag jal se dhaka; Prithvi ke kul jal ka ~97% mahasagaron me (khaara). Meetha paani bahut kam — uska bhi adhiktar barf (ice caps, glaciers) me.
- Aakaar kram: Pacific (Prashant) > Atlantic (Andh) > Indian (Hind) > Southern (Dakshini) > Arctic (Aarkatik).
- Pacific — sabse bada aur sabse gehra; Mariana Trench (Challenger Deep, ~11 km gehra) — duniya ka sabse gehra bindu. Atlantic — "S" aakar; sabse vyast samudri maarg. Hind Mahasagar — kisi desh (India) ke naam par ekmatra mahasagar.
- Mahasagar tal (Ocean floor): Mahadwipiya magnṭhal (Continental shelf — uthla; sabse achhe matsya kshetra, petroleum; Mumbai High isi par) → Continental slope → Gehra samudri maidan (Abyssal plain) → Trench (gartt).
- Lavanata (Salinity): khule mahasagar me saamanya 33–37 ‰ (parts per thousand), ausat ~35 ‰. Red Sea me ~41 ‰ tak. Sabse khaare jal-nikay: Lake Van (Turkey), Dead Sea, Great Salt Lake (USA).
6.2 Mahasagariya dharayein (Ocean Currents)
| Garm dharayein (Warm) | Thandi dharayein (Cold) |
|---|---|
| Gulf Stream (Atlantic, USA tat) → aage North Atlantic Drift (Western Europe ko garam rakhti hai; Norway ke bandargah barf-mukt) | Labrador (Canada) — Gulf Stream se Newfoundland ke paas milti hai → kohra + Grand Banks — duniya ke sabse achhe matsya kshetron me |
| Kuroshio (Japan) — "Black current" | Oyashio / Kurile (Japan ke paas) |
| North & South Equatorial, Brazil, Agulhas / Mozambique, East Australian, Alaska | Humboldt / Peru (→ Atacama marusthal), Benguela (→ Namib/Kalahari), Canary (→ Sahara tat), California, Falkland, West Australian, West Wind Drift |
- Niyam: Ushna-kaṭibandh me mahadweepon ke pashchimi tat par thandi dharayein → hawa me nami kam → wahan tatiya marusthal (Atacama, Namib, Sahara ka pashchimi tat).
6.3 Jwar-Bhata (Tides — ज्वार-भाटा)
- Mukhya kaaran — Chandrama ka gurutvakarshan (Sun ka bhi, par kam — Sun bahut door hai).
- Deergh/Uchch jwar (Spring tide): Sun, Earth, Moon ek seedh me — Amavasya aur Purnima ko → sabse ooncha jwar.
- Laghu jwar (Neap tide): Sun aur Moon Prithvi se samkon (90°) par — shukla/krishna paksh ki ashtami ko → kam ooncha jwar.
- Kisi sthan par roz lagbhag do baar jwar aur do baar bhata; do jwar ke beech ~12 ghante 25 minute.
- Duniya me sabse ooncha jwar — Bay of Fundy (Canada). India me jwariya urja ki sambhavna — Gulf of Khambhat, Gulf of Kutch (Gujarat), Sundarbans.
- El Nino / La Nina — Card 11 (Monsoon) me.
- Sabse gehri trench — Mariana (Pacific); sabse bada mahasagar bhi Pacific.
- Spring tide = Amavasya + Purnima (grahan wale din bhi). Neap tide = ashtami.
- Thandi dhara + pashchimi tat = marusthal (Humboldt–Atacama, Benguela–Namib).
🗺️ 7. विश्व भूगोल (World: Continents, Mountains, Rivers, Deserts, Grasslands, Straits, Lakes) (10 min read)
7.1 Mahadweep (Continents) — aakaar kram
Asia > Africa > North America > South America > Antarctica > Europe > Australia
| Mahadweep | Khaas tathya | Sabse oonchi choti |
|---|---|---|
| Asia | Sabse bada aur sabse adhik aabadi; Europe se Ural parvat alag karta hai | Everest (8,848.86 m — Nepal-China ka 2020 ka sanyukt maap) |
| Africa | "Andh mahadweep (Dark Continent)"; Equator, Karka aur Makar teeno rekhayein isse guzarti hain; Sahara, Nile | Kilimanjaro (Tanzania — jwalamukhi) |
| North America | Rockies, Appalachians; Great Lakes; Mississippi-Missouri | Denali (Mt. McKinley, Alaska) |
| South America | Andes (duniya ki sabse lambi parvat shrinkhla); Amazon; Atacama | Aconcagua (Argentina) |
| Antarctica | "Shwet mahadweep"; sabse thanda; sthayi aabadi nahi; India ke research station — Maitri, Bharati (Dakshin Gangotri pehla, ab band) | Vinson Massif |
| Europe | Alps; Volga (Europe ki sabse lambi nadi) | Elbrus (Russia, Caucasus) |
| Australia | Sabse chhota; "Dweepiya mahadweep (Island Continent)"; Great Dividing Range; Great Barrier Reef (sabse badi pravaal bhitti) | Kosciuszko (mukhya bhoomi par) |
7.2 Mukhya parvat shrinkhlaayein
- Andes — sabse lambi (S. America). Himalaya — sabse oonchi aur navin valit parvat. Rockies (N. America), Alps (Europe; Mont Blanc), Atlas (NW Africa), Ural (Europe-Asia seema; purana), Appalachian (USA; purana), Great Dividing Range (Australia), Drakensberg (South Africa), Pamir Knot — "Roof of the World" (yahan se Hindukush, Karakoram, Kunlun, Tien Shan nikalti hain).
7.3 Mukhya nadiyan
| Nadi | Tathya |
|---|---|
| Nile | Duniya ki sabse lambi (~6,650 km; exam ka paramparik uttar). Lake Victoria kshetra se → Mediterranean Sea. Egypt — "Nile ka vardaan". Aswan High Dam. |
| Amazon | Jal ki matra (volume) me sabse badi; Andes → Atlantic. Sabse bada varshavan (rainforest) — "Prithvi ke phephde". |
| Congo (Zaire) | Bhoomadhya rekha ko do baar kaat ti hai. |
| Limpopo | Makar rekha ko do baar kaat ti hai. (India me Mahi nadi Karka rekha ko do baar kaat ti hai.) |
| Yangtze (Chang Jiang) | Asia ki sabse lambi; Three Gorges Dam (duniya ka sabse bada hydro project). |
| Huang He (Yellow River) | "China ka shok (Sorrow of China)" — baadh ke karan. |
| Mississippi–Missouri | USA ki sabse lambi nadi-pranali. |
| Danube | Sabse zyada deshon (10) se behne wali nadi (Europe). |
| Volga | Europe ki sabse lambi; Caspian Sea me girti hai. |
| Mekong, Irrawaddy, Tigris-Euphrates (Mesopotamia), Rhine, Thames (London), Seine (Paris), Murray-Darling (Australia) | — |
7.4 Marusthal (Deserts)
| Marusthal | Kahan |
|---|---|
| Sahara — sabse bada garam marusthal | North Africa |
| Antarctica — sabse bada marusthal (thanda, kam varsha ke aadhar par) | — |
| Arabian, Rub' al Khali | Saudi Arabia |
| Gobi (thanda) | Mongolia–China |
| Kalahari, Namib | Southern Africa (Botswana; Namibia) |
| Atacama — duniya ka sabse shushk | Chile |
| Thar (Great Indian Desert) | India (Rajasthan) – Pakistan |
| Great Victoria, Great Sandy, Gibson | Australia |
| Taklamakan | China (Xinjiang) |
| Patagonian | Argentina |
| Mojave, Sonoran | USA–Mexico |
7.5 Ghaas ke maidan (Grasslands)
| Shitoshna (Temperate) | Desh | Ushna (Tropical) | Desh |
|---|---|---|---|
| Prairies | North America (USA-Canada) — "Wheat basket" | Savanna | Africa |
| Pampas | Argentina | Llanos | Venezuela–Colombia |
| Steppes | Eurasia (Russia, Ukraine, Kazakhstan) | Campos | Brazil |
| Veld(t) | South Africa | ||
| Downs | Australia | ||
| Canterbury | New Zealand | ||
| Puszta | Hungary |
7.6 Jalsandhi (Straits — जलसंधि): do bade jal-nikayon ko jodne wali sankari jal-patti
| Strait | Kin ko alag karti (bhoomi) | Kin ko jodti (jal) |
|---|---|---|
| Palk | India (Tamil Nadu) – Sri Lanka | Bay of Bengal (Palk Bay) – Gulf of Mannar |
| Malacca | Malaysia (Malay prayadweep) – Indonesia (Sumatra) | Andaman Sagar (Hind) – South China Sea (Pacific) |
| Gibraltar | Spain (Europe) – Morocco (Africa) | Atlantic – Mediterranean |
| Hormuz | Iran – Oman (UAE) | Persian Gulf – Gulf of Oman (tel vyapar ka mahatvapurn maarg) |
| Bab-el-Mandeb | Yemen (Asia) – Djibouti/Eritrea (Africa) | Red Sea – Gulf of Aden |
| Bering | Russia (Asia) – Alaska/USA (N. America) | Arctic – Pacific (Bering Sea); paas se Date Line |
| Bosphorus | Turkey ka Europe aur Asia bhaag (Istanbul) | Black Sea – Sea of Marmara |
| Dover | England – France | English Channel – North Sea |
| Magellan | S. America mukhya bhoomi – Tierra del Fuego | Atlantic – Pacific |
| Cook | New Zealand ke North & South Island | — |
| Bass | Australia – Tasmania | — |
| Sunda | Java – Sumatra (Indonesia) | — |
- Nahar (Canals): Suez (Egypt) — Mediterranean ko Red Sea se jodti hai (Asia-Europe sabse chhota samudri maarg). Panama — Atlantic ko Pacific se jodti hai.
7.7 Jheelein (Lakes) & anya "sabse"
- Caspian Sea — duniya ki sabse badi jheel (khaara). Lake Superior (USA–Canada, Great Lakes) — sabse badi meethe paani ki jheel (kshetrafal). Lake Baikal (Russia, Siberia) — sabse gehri jheel. Lake Victoria — Africa ki sabse badi (Nile ka srot kshetra). Titicaca — sabse oonchai par navigable jheel (Peru-Bolivia). Dead Sea (Israel-Jordan) — Prithvi ki satah ka sabse neecha sthal, bahut khaari.
- Angel Falls (Venezuela) — sabse ooncha jalprapat. Niagara — USA–Canada seema. Victoria Falls — Zambezi nadi (Zambia-Zimbabwe).
- Sabse bada dweep — Greenland (Denmark). Sabse bada desh — Russia; sabse chhota — Vatican City. Sabse adhik aabadi — India (UN anuman, 2023 me China se aage).
7.8 Upnaam (Nicknames) — MCQ me aate hain
| Upnaam | Kiska | Upnaam | Kiska |
|---|---|---|---|
| Land of Rising Sun (उगते सूरज का देश) | Japan | Land of Midnight Sun | Norway |
| Land of Thousand Lakes | Finland | Land of Thunder Dragon | Bhutan |
| Sugar Bowl of the World | Cuba | Land of White Elephant | Thailand |
| Roof of the World | Tibet pathar / Pamir | Playground of Europe | Switzerland |
| Emerald Island | Ireland | Land of Kangaroos | Australia |
| Sorrow of China | Huang He | Dark Continent | Africa |
7.9 Padosi deshon ki rajdhaniyan
Nepal — Kathmandu · Bhutan — Thimphu · Bangladesh — Dhaka · Myanmar — Naypyidaw · China — Beijing · Pakistan — Islamabad · Afghanistan — Kabul · Sri Lanka — Sri Jayawardenepura Kotte (prashasanik/vidhayi; Colombo vyavsayik rajdhani) · Maldives — Malé.
- Sabse lambi nadi = Nile (paramparik uttar); sabse zyada jal = Amazon.
- Equator do baar = Congo; Makar rekha do baar = Limpopo; Karka rekha do baar = Mahi (India).
- Sabse bada garam marusthal = Sahara; sabse shushk = Atacama.
- Pampas = Argentina; Veld = South Africa; Downs = Australia; Steppes = Eurasia; Prairies = N. America.
- Palk Strait = India–Sri Lanka (Palk Bay aur Gulf of Mannar ke beech Adam's Bridge / Ram Setu).
🇮🇳 8. भारत: स्थिति, विस्तार, सीमाएँ, पड़ोसी देश, राज्य-राजधानी (9 min read) — 2 PYQs
8.1 Sthiti aur vistaar (Location & Extent)
- Poori tarah uttari aur poorvi golardh me. Mukhya bhoomi: 8°4′N – 37°6′N akshansh, 68°7′E – 97°25′E deshantar.
- Kshetrafal: 32,87,263 sq km — duniya ke kul bhoo-kshetra ka ~2.4%; duniya me 7th sabse bada desh (Russia, Canada, USA, China, Brazil, Australia ke baad).
- Uttar-dakshin vistaar ~3,214 km; poorv-pashchim ~2,933 km.
- Karka rekha desh ko lagbhag do barabar bhaagon me baant ti hai (8 rajya — Card 2). IST meridian 82°30′E (Mirzapur).
- Seemant bindu (Extreme points): Dakshinatam — Indira Point (Great Nicobar; 2004 tsunami me doob gaya tha); mukhya bhoomi ka dakshinatam — Kanyakumari (Cape Comorin). Uttaratam — Indira Col (Siachen/Ladakh). Poorvatam — Kibithu (Arunachal Pradesh). Pashchimatam — Guhar Moti (Kutch, Gujarat).
- Tatrekha (Coastline): 7,516.6 km (dweepon sahit; mukhya bhoomi ~6,100 km) — yeh purana, kitabi aankda hai jo 2025 paper me poocha gaya. Naya aadhikarik aankda: 11,098.81 km (MoPSW circular, 29 April 2025 — nayi GIS vidhi se punarmapan). Sabse lambi tatrekha — Gujarat (dono aankdon me; naye maap me 2,340.62 km).
- Sthal seema (Land border): ~15,200 km (NCERT) / 15,106.7 km (MHA).
8.2 Padosi desh aur seema lambai (MHA)
| Desh | Seema (km) | Seema se lage Bharatiya rajya/UT |
|---|---|---|
| Bangladesh (sabse lambi) | 4,096.7 | West Bengal, Assam, Meghalaya, Tripura, Mizoram (5) — sabse lambi WB ki |
| China | 3,488 | Ladakh (UT), Himachal, Uttarakhand, Sikkim, Arunachal |
| Pakistan | 3,323 | Gujarat, Rajasthan, Punjab, J&K (UT), Ladakh (UT) |
| Nepal | 1,751 | Uttarakhand, UP, Bihar, West Bengal, Sikkim (5) |
| Myanmar | 1,643 | Arunachal, Nagaland, Manipur, Mizoram (4) |
| Bhutan | 699 | Sikkim, West Bengal, Assam, Arunachal (4) |
| Afghanistan (sabse chhoti) | 106 | Ladakh (UT) — PoK/Gilgit-Baltistan kshetra se |
- Seema rekhayein: Radcliffe Line — India–Pakistan & India–Bangladesh (1947). McMahon Line — India–China (poorvi bhaag, Arunachal; 1914 Shimla). Durand Line — Pakistan–Afghanistan (1893). LoC — J&K me India–Pakistan. LAC — India–China.
- Samudri padosi: Sri Lanka (Palk Strait aur Gulf of Mannar se alag), Maldives. 10° Channel — Andaman ko Nicobar se alag karta hai. 9° Channel — Minicoy ko Lakshadweep ke mukhya samooh se. 8° Channel — Minicoy ko Maldives se. Coco Channel — North Andaman aur Coco dweep (Myanmar). Duncan Pass — South Andaman aur Little Andaman.
- Sabse zyada deshon se seema wala rajya — West Bengal (Bangladesh, Nepal, Bhutan — 3). Sikkim aur Arunachal bhi 3-3 deshon se lagte hain.
8.3 Rajya aur Rajdhaniyan (28 States + 8 UTs — Sep 2026 tak)
| Rajya | Rajdhani | Rajya | Rajdhani |
|---|---|---|---|
| Andhra Pradesh | Amaravati | Arunachal Pradesh | Itanagar |
| Assam | Dispur | Bihar | Patna |
| Chhattisgarh | Raipur (Nava Raipur Atal Nagar) | Goa | Panaji |
| Gujarat | Gandhinagar | Haryana | Chandigarh |
| Himachal Pradesh | Shimla (sheetkaleen: Dharamshala) | Jharkhand | Ranchi |
| Karnataka | Bengaluru | Kerala | Thiruvananthapuram |
| Madhya Pradesh | Bhopal | Maharashtra | Mumbai (sheetkaleen: Nagpur) |
| Manipur | Imphal | Meghalaya | Shillong |
| Mizoram | Aizawl | Nagaland | Kohima |
| Odisha | Bhubaneswar | Punjab | Chandigarh |
| Rajasthan | Jaipur | Sikkim | Gangtok |
| Tamil Nadu | Chennai | Telangana | Hyderabad |
| Tripura | Agartala | Uttar Pradesh | Lucknow |
| Uttarakhand | Dehradun (grishmakaleen: Gairsain/Bhararisain) | West Bengal | Kolkata |
| Kendra Shasit Pradesh (UT) | Rajdhani |
|---|---|
| Andaman & Nicobar Islands | Sri Vijaya Puram (Port Blair ka naya naam, Sept 2024) |
| Chandigarh | Chandigarh |
| Dadra & Nagar Haveli and Daman & Diu (2020 me vilay) | Daman |
| Delhi (NCT) | New Delhi |
| Jammu & Kashmir (31 Oct 2019 se UT) | Srinagar (garmi), Jammu (sardi) |
| Ladakh (31 Oct 2019 se UT; kshetrafal me sabse bada UT) | Leh |
| Lakshadweep (sabse chhota UT) | Kavaratti |
| Puducherry | Puducherry |
- Kshetrafal me sabse bada rajya — Rajasthan, phir Madhya Pradesh, phir Maharashtra. Sabse chhota — Goa.
- Sabse naya rajya — Telangana (2 June 2014). 1 Nov 2000 ko Chhattisgarh (MP se), 9 Nov 2000 Uttarakhand, 15 Nov 2000 Jharkhand bane.
- MP cross-ref: MP ki seema 5 rajyon se — UP, Chhattisgarh, Maharashtra, Gujarat, Rajasthan (vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me).
- Sabse lambi antarrashtriya seema = Bangladesh; sabse chhoti = Afghanistan.
- Coastline: purana 7,516.6 km (2025 paper ka uttar "7,517 km") vs naya 11,098.81 km (2025). Agar options me dono hon to sawal ki bhasha dekhein.
- Indira Point = dakshinatam (Nicobar) — Kanyakumari sirf mukhya bhoomi ka.
- Pashchimatam = Guhar Moti (Kutch) — Sir Creek/Diu nahi.
- India duniya me kshetrafal me 7th, aabadi me 1st.
⛰️ 9. भारत का भौतिक स्वरूप (Physiography) (10 min read) — 5 PYQs
6 bhautik vibhag (NCERT): (1) Himalaya parvat (2) Uttari maidan (3) Prayadweepiya pathar (4) Bharatiya marusthal (5) Tatiya maidan (6) Dweep samooh.
9.1 Himalaya (हिमालय) — navin valit parvat (young fold mountains)
| Shrinkhla | Anya naam | Visheshta |
|---|---|---|
| Greater Himalaya (Mahan/Aantarik) | Himadri | Sabse oonchi, ausat ~6,000 m; hamesha barf; Everest, Kanchenjunga (India ki sabse oonchi — Sikkim), Nanga Parbat, Nanda Devi (Uttarakhand). Kor (core) granite ki. |
| Lesser Himalaya | Himachal | 3,700–4,500 m; Pir Panjal (sabse lambi), Dhauladhar, Mahabharat shrinkhla; hill stations — Shimla, Mussoorie, Nainital, Darjeeling; ghatiyan — Kashmir, Kangra, Kullu. |
| Outer Himalaya | Shiwalik | 900–1,100 m; sabse bahari; asamekit tallchhat. Shiwalik aur Himachal ke beech ki lambi ghatiyan = "Dun" (Dehradun, Kotli Dun, Patli Dun). |
- Trans-Himalaya / Tibetan Himalaya: Karakoram (K2 / Godwin Austen — 8,611 m, PoK me; India ki sabse oonchi choti ka dawa), Ladakh, Zaskar shrinkhla.
- Purvachal (Purvi pahadiyan): Patkai Bum, Naga, Mizo (Lushai), Manipur pahadiyan; Garo-Khasi-Jaintia (Meghalaya pathar — asal me prayadweepiya pathar ka hissa).
- Pashchim se poorv vibhajan (nadi-ghatiyon ke aadhar par): Punjab Himalaya (Sindhu–Satluj), Kumaon Himalaya (Satluj–Kali), Nepal Himalaya (Kali–Teesta), Assam Himalaya (Teesta–Dihang).
- Darre (Passes): Zoji La (Srinagar–Leh), Khardung La (Ladakh), Shipki La (HP, Satluj), Lipulekh (Uttarakhand — Kailash Mansarovar yatra), Nathu La (Sikkim), Bom Di La (Arunachal), Banihal (Jawahar Tunnel), Rohtang (Atal Tunnel, HP).
9.2 Uttari Maidan (Northern Plains)
- Sindhu, Ganga, Brahmaputra ki jalodh (alluvial) mitti se bana; ~7 lakh sq km; bahut upjaau aur ghani aabadi.
- Bhabar — Shiwalik ki talhati, 8–16 km chaudi patti; kankad-patthar; nadiyan lupt ho jaati hain. Terai — bhabar ke dakshin, daldali, nadiyan phir prakat; ghane jangal (Dudhwa NP).
- Bangar — purani jalodh mitti, oonchi jagah, kankar ki gaanthein (calcareous). Khadar — nayi jalodh mitti, baadh maidan, har saal naveen, adhik upjaau.
- Doab — do nadiyon ke beech ka kshetra. Punjab maidan me 5 doab. Brahmaputra me Majuli — duniya ke sabse bade nadi-dweepon me se ek (Assam).
9.3 Prayadweepiya Pathar (Peninsular Plateau)
- Sabse purana bhoo-bhaag (Gondwana ka hissa); aagneya-kayantarit chattanein. Do bhaag: Madhya Uchchbhoomi (Central Highlands) — Narmada ke uttar (Malwa pathar, Bundelkhand, Baghelkhand, Chhota Nagpur pathar) aur Dakkan Pathar (Deccan Plateau) — Narmada ke dakshin, trikonakaar.
- Deccan Trap — jwalamukhi basalt se bana; kaali mitti ka kshetra (Maharashtra, MP, Gujarat ka bhaag).
- Aravali — duniya ki sabse purani valit parvat shrinkhlaon me; sabse oonchi choti Guru Shikhar (Mount Abu).
- Pashchimi Ghat (Sahyadri) — lagataar, oonche (ausat 900–1,600 m); Anai Mudi (2,695 m, Kerala — prayadweep ki sabse oonchi choti), Doda Betta (Nilgiri). Poorvi Ghat — tooti-phooti, neeche (ausat ~600 m); sabse oonchi Mahendragiri (Odisha; kuch sroton me Jindhagada). Dono Ghat Nilgiri pahadiyon me milte hain.
- MP cross-ref: Vindhya aur Satpura ke beech Narmada; Satpura ki sabse oonchi choti Dhupgarh (Pachmarhi, Mahadev pahadi); Amarkantak (Maikal) — Narmada-Son ka udgam.
9.4 Bharatiya Marusthal (Thar)
- Aravali ke pashchim; varsha 15 cm/varsh se kam; Luni ekmatra badi nadi (khaare paani wali — Rann of Kutch me). Barchans (बरखान) — ardhchandrakaar (crescent) retiile tile; anudairghya (longitudinal) tile Indo-Pak seema ke paas.
9.5 Tatiya Maidan (Coastal Plains)
| Pashchimi tat (Arabian Sea) — sankara | Poorvi tat (Bay of Bengal) — chauda |
|---|---|
| Uttar se dakshin: Konkan (Mumbai–Goa) → Kannad maidan (Goa–Mangalore) → Malabar tat (Kerala). Malabar me Kayal (backwaters) — Vembanad jheel. | Uttar me Uttari Circar (Odisha–Andhra), dakshin me Coromandel tat (Tamil Nadu). Mahanadi, Godavari, Krishna, Kaveri ke delta. Chilika (Odisha — India ki sabse badi khaare paani ki lagoon), Pulicat (AP-TN). |
9.6 Dweep samooh (Islands)
- Andaman & Nicobar (Bay of Bengal) — doobi hui parvat shrinkhla ke shikhar; Barren Island — India ka ekmatra sakriya jwalamukhi; Saddle Peak (sabse oonchi choti, North Andaman).
- Lakshadweep (Arabian Sea) — pravaal (coral) dweep; purane naam Laccadive, Minicoy aur Amindive (1973 me naam Lakshadweep); rajdhani Kavaratti; Pitti dweep — pakshi abhayaranya.
- Himadri = Greater; Himachal = Lesser; Shiwalik = Outer. "Dun" Himachal aur Shiwalik ke beech.
- Pashchimi tat ka uttari bhaag = Konkan; dakshini = Malabar. Poorvi tat ka uttari = Northern Circars; dakshini = Coromandel.
- Bangar = purani + kankar; Khadar = nayi + upjaau.
- Chilika = poorvi tat; Vembanad = pashchimi tat (Kerala); Sambhar = Rajasthan (antardeshiya khaari jheel); Dal = Kashmir.
- Barren Island = ekmatra sakriya jwalamukhi (Andaman) — Narcondam supt (dormant).
🌊 10. अपवाह तंत्र: नदियाँ, बाँध, परियोजनाएँ (Drainage) (12 min read) — 10 PYQs
10.1 Apvaah pratiroop (Drainage patterns)
| Pattern | Pehchaan | Udaharan |
|---|---|---|
| Dendritic (वृक्षाकार) | Ped ki shaakhaon jaisa; samaan chattan | Uttari maidan ki nadiyan (Ganga) |
| Radial (अरीय) | Ek oonche kendra (gumbad/parvat) se chaaron or | Amarkantak se nikalti nadiyan |
| Trellis (जालीनुमा) | Mukhya nadi me sahayak nadiyan samkon par | Purane valit parvat kshetra |
| Centripetal (अभिकेन्द्री) | Chaaron or se ek jheel/gaddhe ki or | Loktak (Manipur) |
10.2 Himalayi vs Prayadweepiya nadiyan
| Himalayi | Prayadweepiya |
|---|---|
| Baramasi (perennial) — barf + varsha | Mausami (varsha par nirbhar) |
| Lambi, gehri ghatiyan (gorge), meander, delta | Chhoti, uthli ghatiyan; purani, pravanit (graded) nadiyan |
| Sindhu, Ganga, Brahmaputra tantra | Mahanadi, Godavari, Krishna, Kaveri (poorv) ; Narmada, Tapi (pashchim) |
10.3 Himalayi nadi-tantra
- Sindhu (Indus): Tibet me Mansarovar ke paas (Bokhar Chu) se; Ladakh (Leh) se hokar Pakistan → Arabian Sea. Sahayak: Jhelum (Verinag; Wular jheel), Chenab (sabse badi sahayak), Ravi, Beas (Rohtang ke paas Beas Kund), Satluj (Rakas Tal, Tibet; Shipki La se pravesh; Bhakra Nangal). Sindhu Jal Sandhi 1960 — India Sindhu tantra ka 20% paani upyog kar sakta tha (23 April 2025 ko Pahalgam hamle ke baad India ne sandhi "abeyance" (sthagit) me rakhi; 31 Aug 2026 ko Hague ke Court of Arbitration ne kaha sandhi laagu hai, par India ne faisla asweekar kiya — Sep 2026 tak).
- Ganga: Bhagirathi (Gangotri/Gaumukh) + Alaknanda (Satopanth) → Devprayag par milkar Ganga. Haridwar me maidan me pravesh. India ki sabse lambi nadi (~2,525 km); Rashtriya Nadi (2008). Baayein kinare ki sahayak: Ramganga, Gomti, Ghaghara, Gandak, Kosi ("Bihar ka shok"). Daayein: Yamuna (Yamunotri; Prayagraj me Sangam — sabse lambi sahayak), Son (Amarkantak se). Bangladesh me Padma; Brahmaputra se milkar Sundarban delta (duniya ka sabse bada delta).
- Yamuna ki sahayak (Prayadweep se): Chambal (Mhow ke paas Janapav, MP), Betwa, Ken, Sindh.
- Brahmaputra: Tibet me Mansarovar ke paas Chemayungdung glacier se; Tibet me Tsangpo, Namcha Barwa ke paas mudkar Arunachal me Dihang/Siang; Assam me Dibang + Lohit milkar Brahmaputra; Bangladesh me Jamuna. Majuli (nadi-dweep) aur Umananda (Guwahati ke paas, Peacock Island — Umananda Shiv mandir) — dono Brahmaputra me.
10.4 Prayadweepiya nadiyan
| Nadi | Udgam | Khaas tathya |
|---|---|---|
| Narmada | Amarkantak (MP) | Vindhya aur Satpura ke beech bhransh ghati (rift valley) me pashchim ki or → Gulf of Khambhat (estuary/jwarnadmukh, delta nahi). Dhuandhar prapat (Bhedaghat, Jabalpur — marble rocks). Sardar Sarovar Dam (Kevadia, Gujarat), Indira Sagar, Omkareshwar, Maheshwar (MP). |
| Tapi | Multai (Betul, MP) | Satpura ke dakshin, pashchim ki or → Surat ke paas; Ukai dam. |
| Mahanadi | Sihawa (Dhamtari/Raipur, Chhattisgarh) | Hirakud Dam (Sambalpur, Odisha — duniya ke sabse lambe mitti ke baandhon me). Odisha me delta. |
| Godavari | Trimbakeshwar (Nashik, Maharashtra) | Prayadweep ki sabse lambi (~1,465 km) — "Dakshin Ganga / Vriddha Ganga". Sahayak: Purna, Wardha, Pranhita, Manjra, Wainganga, Penganga, Indravati. Sriram Sagar (Pochampad) — Telangana; Polavaram — Andhra Pradesh. |
| Krishna | Mahabaleshwar (Maharashtra) | Sahayak: Koyna, Tungabhadra, Bhima, Ghataprabha, Musi. Nagarjuna Sagar (Telangana-AP seema), Srisailam, Almatti. |
| Kaveri | Talakaveri, Brahmagiri (Kodagu, Karnataka) | "Dakshin ki Ganga"; Shivasamudram prapat (pehla hydro-plant 1902); KRS dam (Karnataka), Mettur (TN). |
| Mahi, Sabarmati, Luni | — | Mahi — Karka rekha do baar kaat ti hai. |
| Periyar | Kerala | Idukki arch dam (Kerala) — Periyar par. |
10.5 Mukhya baandh / pariyojanayein
| Baandh | Nadi | Rajya |
|---|---|---|
| Tehri (India ka sabse ooncha) | Bhagirathi | Uttarakhand |
| Bhakra (Gobind Sagar jalashay) | Satluj | Himachal |
| Hirakud | Mahanadi | Odisha |
| Sardar Sarovar | Narmada | Gujarat |
| Indira Sagar (sabse bada jalashay kshamata me) | Narmada | MP (Khandwa) |
| Gandhi Sagar | Chambal | MP (Mandsaur) |
| Nagarjuna Sagar | Krishna | Telangana–AP |
| Sriram Sagar | Godavari | Telangana |
| Idukki (arch dam) | Periyar | Kerala |
| Mettur | Kaveri | Tamil Nadu |
| Ukai | Tapi | Gujarat |
| Rihand (Govind Ballabh Pant Sagar) | Rihand (Son ki sahayak) | UP |
| Farakka Barrage | Ganga | West Bengal |
- Indira Gandhi Nahar (Canal): purana naam Rajasthan Nahar; aadharshila 31 March 1958; 1984 me naam badla. Harike Barrage (Punjab — Satluj-Beas sangam) se paani; Thar marusthal me sinchai — duniya ki sabse lambi nahar pranaliyon me se ek.
- Ken–Betwa Link Project — India ki pehli nadi-jodo pariyojana (MP–UP; Daudhan dam, Panna). Aadharshila 25 Dec 2024.
10.6 Jheelein (India)
- Wular (J&K) — sabse badi meethe paani ki jheel (Jhelum). Chilika (Odisha) — sabse badi lagoon/khaare paani. Sambhar (Rajasthan) — sabse badi antardeshiya khaari jheel. Loktak (Manipur) — phumdi (tairte dweep), Keibul Lamjao — duniya ka ekmatra tairta NP. Vembanad (Kerala) — sabse lambi; Nehru Trophy boat race (Punnamada). Lonar (Maharashtra) — ulka-pind (meteorite) crater jheel. Dal (Srinagar), Kolleru (AP), Pulicat.
- Narmada & Tapi = pashchim ki or, estuary banati hain (delta nahi). Baaki badi prayadweepiya nadiyan poorv me delta.
- Godavari = Trimbakeshwar (Nashik); Krishna = Mahabaleshwar; Kaveri = Talakaveri; Narmada & Son = Amarkantak.
- Sriram Sagar = Godavari (Telangana); Nagarjuna Sagar = Krishna — confuse na karein.
- Idukki = Kerala (Periyar); Hirakud = Mahanadi (Odisha).
- Kosi = "Bihar ka shok"; Damodar = "Bengal ka shok"; Huang He = "China ka shok".
🌧️ 11. भारत की जलवायु एवं मानसून (Climate & Monsoon) (9 min read) — 3 PYQs
11.1 Mool baatein
- India ki jalvayu "Ushnakatibandhiya Mansooni" (Tropical Monsoon). "Monsoon" shabd Arabi "Mausim" (mausam/ritu) se — hawa ki disha ka mausami ulat-pher.
- Prabhavit karne wale kaarak: akshansh (Karka rekha beech se), oonchai, dabaav aur pavan, samudra se doori (continentality), Himalaya (Central Asia ki thandi hawa rokta hai), jet stream, El Nino.
- Oonche Himalaya me Alpine jalvayu (bahut thandi, barf) — ooncha badhne par taapmaan ghat ta hai (~6.5°C / 1,000 m).
11.2 4 Ritu (IMD)
| Ritu | Samay | Khaas baatein |
|---|---|---|
| Sheet ritu | Dec–Feb | Uttar-poorvi vyaapaarik pavan; Pashchimi vikshobh (Western Disturbances) — Mediterranean se, uttar-pashchim me sardi ki varsha (rabi ke liye laabhdayak — "mahawat"); Tamil Nadu tat par varsha. |
| Grishm ritu | Mar–May | Loo (uttari maidan ki garam hawa); Kaal Baisakhi (Bengal/Assam — "Nor'westers"; Assam me "Bardoli Chheerha"); Mango showers (Kerala-Karnataka — aam pakne me sahayak); Blossom/Cherry showers (Karnataka — coffee ke phool); Aandhi (UP-Rajasthan). |
| Dakshin-pashchim Mansoon (agrim/advancing) | Jun–Sep | Kerala me ~1 June; do shaakhaein — Arabian Sea (zyada shaktishali) aur Bay of Bengal. Poore desh me ~15 July tak. India ki ~75% varsha. "Monsoon break" — beech me sookha antaraal. |
| Lautta Mansoon (retreating) | Oct–Nov | "October heat" (garmi + nami); Bay of Bengal me chakrvaat; Tamil Nadu (Coromandel) ko adhikansh varsha isi samay (uttar-poorvi mansoon). |
11.3 Varsha vitran (Rainfall distribution)
| Varsha | Kshetra |
|---|---|
| Bahut adhik (>200 cm) | Pashchimi Ghat ka pashchimi dhalan, Uttar-poorv (Meghalaya), Andaman-Nicobar |
| Madhyam (100–200 cm) | Odisha, Bihar, West Bengal ka dakshini bhaag, Jharkhand, Chhattisgarh, poorvi MP, poorvi UP (tarai) |
| Kam (50–100 cm) | UP, Haryana, Punjab ka bhaag, Delhi, Deccan ka aantarik bhaag (vrishti-chhaaya), Gujarat |
| Nyoontam (<50 cm) | Pashchimi Rajasthan, Kutch, Ladakh (thanda marusthal), Deccan ka vrishti-chhaaya kshetra |
- Mawsynram (Meghalaya) — duniya me sabse adhik ausat varsha; paas me Cherrapunji (Sohra). Leh aur Jaisalmer — nyoontam.
- Vrishti-chhaaya (Rain shadow): Pashchimi Ghat ke poorv me Deccan (Pune se aage), Shillong (Khasi ke peechhe).
11.4 El Nino, La Nina, Jet stream
- El Nino — Peru tat (poorvi Pacific) ke paas samudra ka asaamaanya garm hona; har 3–7 varsh me hota hai (NCERT Class 11); India me aksar kamzor mansoon / sookha. La Nina — ulta (thanda); India me aksar achchha mansoon. ENSO = El Nino Southern Oscillation.
- Indian Ocean Dipole (IOD) — positive IOD India ke mansoon ke liye laabhdayak.
- Jet stream: Sardi me Upoushna Pashchimi Jet (Himalaya ke dakshin); garmi me Ushnakatibandhiya Poorvi Jet (Tropical Easterly) — mansoon ke aagman me sahayak. ITCZ garmi me Ganga maidan ki or khisakta hai (monsoon trough).
11.5 Koppen vargikaran (India — mukhya prakaar)
| Code | Prakaar | Kshetra |
|---|---|---|
| Amw | Chhoti shushk ritu wala mansoon | Goa ke dakshin pashchimi tat |
| As | Shushk garmi wala mansoon | Tamil Nadu (Coromandel) tat |
| Aw | Ushna savanna | Karka rekha ke dakshin adhikansh prayadweep |
| BWhw | Garam marusthal | Pashchimi Rajasthan |
| BShw | Ardh-shushk steppe | Uttar-pashchimi Gujarat, pashchimi Rajasthan aur Punjab ke kuch bhaag |
| Cwg | Shushk sardi wala mansoon | Ganga maidan, poorvi Rajasthan, uttari MP, uttar-poorv ka adhikansh bhaag |
| Dfc | Thandi, nam sardi | Arunachal |
| E | Dhruveeya | J&K, Ladakh, HP, Uttarakhand ke oonche bhaag |
- Tamil Nadu ko sabse zyada varsha lautte mansoon (Oct–Nov) se — dakshin-pashchim mansoon me yeh vrishti-chhaaya me rehta hai.
- Kaal Baisakhi = Bengal; Mango shower = Kerala/Karnataka; Loo = uttari maidan; Western Disturbances = sardi me uttar-pashchim.
- El Nino = 3–7 varsh; garam paani; India me kamzor mansoon.
- Odisha & Bihar = madhyam varsha (100–200 cm); Ladakh & Pashchimi Rajasthan = 50 cm se kam.
🟫 12. भारत की मिट्टियाँ एवं मृदा अपरदन (Soils) (8 min read) — 5 PYQs
ICAR ne India ki mitti ko 8 mukhya prakaar me baanta: Jalodh, Kaali, Laal-Peeli, Laterite, Shushk (Arid), Lavaniya (Saline), Peaty/Daldali, Van (Forest) mitti.
| Mitti | Kahan | Gun / Visheshta | Fasal |
|---|---|---|---|
| Jalodh (Alluvial) — sabse vistrit (~40%) | Uttari maidan, deltas, tatiya maidan | Potash bharpoor, phosphorus kam. Bangar = purani, kankar nodules; Khadar = nayi, adhik upjaau | Gehun, dhaan, ganna, daalein |
| Kaali (Black / Regur) | Deccan Trap — Maharashtra, MP (Malwa), Gujarat, Karnataka, AP-Telangana | Jwalamukhi basalt se; nami rokne ki adbhut kshamata; geeli hone par chipchipi, sookhne par daraarein ("self-ploughing"); Ca, K, Mg, chuna bharpoor; phosphorus kam | Kapas ("Black cotton soil"), soyabean, jowar |
| Laal-Peeli (Red & Yellow) | Poorvi-dakshini Deccan, Odisha, Chhattisgarh, TN | Laal rang = iron (loha) ke prasaar se; hydrated hone par peeli | Moongfali, daalein, millets |
| Laterite | Pashchimi Ghat, Kerala, Karnataka, Odisha, Meghalaya — bhaari varsha + oonche taapmaan wale kshetra | Latin "later" = eent (brick). Tez leaching se poshak tatva (plant nutrients) aur humus ki kami; aluminium-iron bharpoor; eent banane me upyogi | Kaju (Karnataka), chai, coffee (khaad ke saath) |
| Shushk (Arid) | Pashchimi Rajasthan | Retili, laal-bhoori; namak adhik; humus kam. Nichli paraton me kankar (calcium badhne se) — paani ka risaav rukta hai | Sinchai se bajra, gehun |
| Lavaniya (Saline/Usar) | Pashchimi Gujarat, Sundarban, Punjab-Haryana (atyadhik sinchai) | Sodium, potassium, magnesium adhik; jipsum daalkar sudhaar | — |
| Peaty (Daldali) | Kerala, Sundarban, Odisha tat | Kaarbanik padarth (humus) bahut adhik; kaali, bhaari | — |
| Van (Forest/Parvatiya) | Himalaya, Pashchimi-Poorvi Ghat | Ghaati me upjaau, oonchai par amliya (acidic) | Chai, coffee, masale, phal |
12.1 Mrida apardan (Soil erosion) aur sanrakshan
- Avnalika (Gullies) — behta paani chikni mitti ko kaatkar gehri naaliyan bana deta hai; aisi zameen kheti ke laayak nahi = "Bad land"; Chambal ghati me "Ravines" (beehad) — MP-Rajasthan-UP.
- Parat apardan (Sheet erosion) — badi satah se paani mitti ki upari parat bahaa le jaata hai. Pavan apardan — marusthal me.
- Sanrakshan: Samochch jutai (contour ploughing), seedhidar kheti (terrace farming) — pahadon par, patti kheti (strip cropping), shelter belts (pedon ki kataarein — pavan apardan rokti hain; Rajasthan), baandh (bunding).
- Soil Health Card yojana — 2015 (Suratgarh, Rajasthan se). Vishwa Mrida Diwas — 5 December.
- Kaali mitti = Deccan Trap (basalt) — "Regur", kapas. Himalaya/Thar/Ganga maidan nahi.
- Kankar: Bangar (jalodh me) aur Arid soil ki nichli parat — dono jagah. Sawal ki bhasha dekhein.
- Laterite = leaching ke kaaran poshak tatvon ki kami; paani ya namak ki nahi.
- Gullies = avnalika (paani se); shelter belt = pavan apardan rokne ka upaay.
🌳 13. प्राकृतिक वनस्पति (Natural Vegetation) (9 min read) — 10 PYQs
| Van prakaar | Varsha / sthiti | Mukhya ped | Jaanwar |
|---|---|---|---|
| Ushnakatibandhiya Sadabahar (Tropical Evergreen / Rain forest) | 200 cm se adhik; Pashchimi Ghat, Lakshadweep, A&N, Assam ka upari bhaag, TN tat | Ebony (आबनूस), mahogany, rosewood, rubber, cinchona — vaanijyik mahatva ke. Ek saath patte nahi girte | Haathi, bandar, lemur, ek seeng wala gainda (Assam, WB) |
| Ushnakatibandhiya Parnpaati (Tropical Deciduous) = "Mansooni van (Monsoon forests)" — India me sabse vistrit | 70–200 cm. Aardra (Moist): 100–200 cm (NE, Himalaya talhati, Jharkhand, Odisha, CG, Pashchimi Ghat ka poorvi dhalan). Shushk (Dry): 70–100 cm | Teak (sagaun) — sabse pramukh, sal, bamboo, shisham, chandan, khair, kusum, arjun, shahtoot (moist); teak, sal, peepal, neem (dry) | Sher, baagh, suar, hiran, haathi; saath hi pakshi, chhipkali, saanp, kachhue |
| Kaantedaar van aur jhaadiyan (Tropical Thorn Forests & Scrubs) — marudbhidi (xerophytic) | 70 cm se kam; uttar-pashchim (Gujarat, Rajasthan, MP, Chhattisgarh, UP, Haryana ke shushk bhaag) | Acacia (babool), khair, ber, khajoor, euphorbia, cactus. Gehri jadein, rasile (succulent) tane jo paani sanchit karte, chhote/moti patte — vaashpotsarjan kam | Choohe, khargosh, lomdi, bhediya, baagh, sher, jungli gadha, ghoda, oont |
| Parvatiya (Montane) | Oonchai ke saath badlaav (neeche dekhein) | — | Kashmir stag, cheetal, jungli bhed, yak, snow leopard, red panda, bhaalu, ibex, Tibetan antelope |
| Mangrove / Jwariya (Tidal) | Jwar-bhaate se prabhavit tatiya kshetra; Ganga, Mahanadi, Krishna, Godavari, Kaveri ke delta | Sundari (Sundarban — naam isi se), tar (palm), nariyal, keora, agar | Royal Bengal Tiger, kachhua, magarmachh, gharial, saanp |
13.1 Parvatiya van — oonchai ke anusaar (NCERT)
| Oonchai | Van | Ped |
|---|---|---|
| 1,000–2,000 m | Aardra shitoshna (Wet temperate) — sadabahar chaude patte | Oak, chestnut |
| 1,500–3,000 m | Shitoshna shankudhari (Temperate coniferous) | Pine (cheed), deodar, silver fir, spruce, cedar |
| 3,600 m se oopar | Alpine van aur ghaas ke maidan | Silver fir, juniper, pine, birch; Gujjar/Bakarwal charwahe |
| Aur oonchai par | Tundra | Moss, lichen |
13.2 Van aawaran (ISFR 2023 — Dec 2024 me jaari)
- Kul van + vriksh aawaran 25.17% (8,27,357 sq km); sirf van aawaran 21.76%. Rashtriya Van Neeti 1988 ka lakshya — 33% kshetra van ke antargat.
- Kshetrafal me sabse adhik van: Madhya Pradesh (77,073 sq km) > Arunachal > Chhattisgarh. Pratishat me: Lakshadweep (91.33%) > Mizoram (85.34%) > A&N.
- ISFR — Forest Survey of India, Dehradun dwara har 2 saal me.
- Varsha: Sadabahar >200 · Parnpaati 70–200 (moist 100–200, dry 70–100) · Kaantedaar <70.
- Parnpaati = Mansooni van (Rainforest = sadabahar).
- Ebony = sadabahar; Teak = parnpaati; Deodar = shankudhari; Sundari = mangrove.
- West Bengal me kaantedaar van nahi (wahan mangrove, parnpaati).
- Wet temperate = 1,000–2,000 m.
🐅 14. वन्यजीव, राष्ट्रीय उद्यान, बायोस्फीयर रिज़र्व (Wildlife & Protected Areas) (11 min read) — 10 PYQs
14.1 Sankhya (Sep 2026 tak)
| Shreni | Sankhya | Note |
|---|---|---|
| Rashtriya Udyan (National Parks) | ~106 | Kuch sroton me 107. Pehla — Hailey NP (1936) = aaj ka Jim Corbett (Uttarakhand). Sabse bada — Hemis (Ladakh). |
| Vanyajeev Abhayaranya (Sanctuaries) | ~574 | PIB aankda |
| Tiger Reserves | 58 | Project Tiger 1973 (9 reserves se shuru). 58th — Madhav (MP). Sabse bada — Nagarjunsagar-Srisailam (AP-Telangana). Sabse zyada baagh — MP ("Tiger State"). NTCA — 2006. |
| Biosphere Reserves | 18 | Inme se 13 UNESCO ke MAB network me (13th — Cold Desert, HP, 27 Sep 2025). Pehla — Nilgiri (1986). Sabse bada — Kachchh (Gujarat). |
| Ramsar Sites | 101 | Pehle — Chilika & Keoladeo (1981). 100th — Surha Tal (UP, 5 Jun 2026); 101st — Glaw Lake (Arunachal, 3 Aug 2026). Sabse zyada — Tamil Nadu (20). Sabse bada — Sundarban (WB). |
14.2 UNESCO ke 13 Biosphere Reserves (MAB)
Nilgiri (TN-Kerala-Karnataka) · Gulf of Mannar (TN) · Sundarban (WB) · Nanda Devi (Uttarakhand) · Nokrek (Meghalaya) · Pachmarhi (MP) · Simlipal (Odisha) · Achanakmar-Amarkantak (MP-CG) · Great Nicobar (A&N) · Agasthyamalai (Kerala-TN) · Khangchendzonga (Sikkim) · Panna (MP) · Cold Desert (HP).
Baaki 5 (sirf rashtriya): Manas (Assam), Dibru-Saikhowa (Assam), Dehang-Dibang (Arunachal), Kachchh (Gujarat), Seshachalam (AP).
14.3 Pramukh Rashtriya Udyan — kis jaanwar ke liye
| Udyan | Rajya | Khaas |
|---|---|---|
| Kaziranga | Assam | Ek seeng wala gainda; UNESCO WHS |
| Manas | Assam | UNESCO WHS, Tiger Reserve, Biosphere; Bhutan seema; golden langur, pygmy hog |
| Gir | Gujarat | Asiatic Lion ka ekmatra praakritik ghar |
| Kuno | MP (Sheopur) | Cheetah — 17 Sep 2022 ko Namibia se; doosra cheetah sthal Gandhi Sagar (MP) |
| Sundarbans | WB | Royal Bengal Tiger; mangrove; UNESCO WHS |
| Bhitarkanika | Odisha | Brahmani–Baitarani delta; khaare paani ka magarmachh; mangrove. Paas me Gahirmatha — Olive Ridley kachhuon ka saamoohik ande dena ("arribada"); Rushikulya bhi |
| Keibul Lamjao | Manipur | Tairta NP (Loktak); Sangai hiran |
| Dachigam | J&K | Hangul (Kashmir stag) |
| Hemis | Ladakh | Snow leopard; sabse bada NP |
| Eravikulam | Kerala | Nilgiri Tahr |
| Silent Valley | Kerala | Lion-tailed macaque (Nilgiri Biosphere ka hissa) |
| Periyar | Kerala | Haathi |
| Keoladeo (Bharatpur) | Rajasthan | Pravaasi pakshi (Siberian crane — ab nahi aate); UNESCO WHS |
| Desert NP | Rajasthan | Great Indian Bustard (Godawan) |
| Rann of Kutch (Wild Ass Sanctuary) | Gujarat | Indian wild ass (Ghudkhur) |
| Valley of Flowers & Nanda Devi | Uttarakhand | UNESCO WHS |
| Great Himalayan NP | HP | UNESCO WHS |
| Hollongapar Gibbon Sanctuary | Assam | Hoolock gibbon — India ka ekmatra kapi (ape) |
| MP: Kanha, Bandhavgarh, Pench, Panna, Satpura, Sanjay-Dubri | MP | Kanha — hard-ground Barasingha (MP rajya pashu). Vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me. |
14.4 Himalayi / oonchai ke jaanwar (NCERT)
- Ladakh ki barfili oonchaiyon me — yak (shaggy horned wild ox, vazan ~1 tonne), Tibetan antelope (chiru), Bharal (blue sheep — "नीली भेड़"), jungli bhed, Kiang (Tibetan wild ass), ibex, snow leopard, red panda.
- Hoolock gibbon — uttar-poorv ke van. Golden langur — Assam-Bhutan. Red panda — Sikkim rajya pashu.
14.5 Mahatvapoorn kanoon / pariyojanayein
- Vanyajeev Sanrakshan Adhiniyam 1972; Van Sanrakshan Adhiniyam 1980; Jaiv Vividhata Adhiniyam 2002. Project Tiger 1973; Project Elephant 1992; Project Cheetah 2022; Project Crocodile 1975.
- India duniya ke 17 megadiverse deshon me; 4 biodiversity hotspots — Himalaya, Indo-Burma, Pashchimi Ghat–Sri Lanka, Sundaland (Nicobar).
- Bharal = blue sheep; Kiang = Tibetan wild ass (Ladakh); Ghudkhur = Indian wild ass (Kutch) — alag-alag.
- Nilgiri BR = lion-tailed macaque; Gir = lion; Kaziranga = rhino; Hemis = snow leopard.
- Bhitarkanika = Brahmani-Baitarani (Odisha); Olive Ridley = Odisha tat (Gahirmatha).
- Manas = Assam (Meghalaya/WB nahi). Nanda Devi BR = Uttarakhand.
- MP ke 3 UNESCO BR: Pachmarhi, Achanakmar-Amarkantak (MP-CG), Panna.
🌾 15. कृषि एवं फसलें (Agriculture & Crops) (8 min read) — 3 PYQs
15.1 Fasal ritu (Cropping seasons)
| Ritu | Buvaai – Katai | Fasalein |
|---|---|---|
| Kharif (खरीफ) | Mansoon ke saath (Jun–Jul) – Sep–Oct | Dhaan (chawal), makka, jowar, bajra, arhar (tur), moong, urad, kapas, jute, moongfali, soyabean |
| Rabi (रबी) | Oct–Dec – Apr–Jun | Gehun, jau (barley), chana, matar, sarson (mustard); Western Disturbances se madad |
| Zaid (जायद) | Rabi-Kharif ke beech (garmi) | Tarbooj, kharbooja, kheera, sabziyan, chara fasal |
15.2 Pramukh fasalein — sthitiyan aur utpadak
| Fasal | Anukool dasha | Pramukh kshetra / tathya |
|---|---|---|
| Chawal (Rice) | 25°C+ taapmaan, 100 cm+ varsha; jalodh-chikni mitti | Ganga-Brahmaputra maidan, deltas, Punjab-Haryana (sinchai se). India duniya me doosra bada utpadak (China ke baad) |
| Gehun (Wheat) | Thandi ugne ki ritu, tez dhoop katai par; 50–75 cm varsha | Uttar Pradesh sabse bada utpadak; Punjab, Haryana, MP, Rajasthan |
| Jowar | Varsha-poshit, shushk kshetra | Maharashtra — desh ke aadhe se adhik utpadan (NCERT); Karnataka, AP, MP |
| Bajra | Retili, uthli kaali mitti; garam-shushk | Kul fasli kshetra ka ~5.2% (NCERT). Rajasthan sabse bada utpadak; Maharashtra, Gujarat, UP, Haryana |
| Makka (Maize) | 21–27°C, purani jalodh mitti | Kul fasli kshetra ka ~3.6% (NCERT); khaadya + pashu chaara |
| Daalein (Pulses) | Faliyaan — nitrogen sthirikaran se mitti upjaau | India duniya ka sabse bada utpadak aur upbhokta; MP agrani; chana, arhar mukhya |
| Ganna (Sugarcane) | 21–27°C, 75–100 cm varsha | Uttar Pradesh sabse bada; Maharashtra, Karnataka. India — Brazil ke saath shirsh utpadak |
| Kapas (Cotton) | Kaali mitti (regur), 210 paala-rahit din, tez dhoop | Gujarat, Maharashtra, Telangana; "White Gold" |
| Jute (Patsan) | Baadh maidan ki upjaau mitti, oonchi garmi | West Bengal (Hooghly); "Golden Fibre" |
| Chai (Tea) | Garm-nam, dhalan, jal-nikaas wali mitti; ped-khetti (plantation) | Assam sabse bada; Darjeeling, Nilgiri. India duniya ka doosra bada utpadak (China ke baad) |
| Coffee | Chhaaya me, pahadi dhalan | Karnataka (Baba Budan pahadiyan — India me coffee ki shuruaat); Kerala, TN. Arabica kism |
| Rubber | 200 cm+ varsha, 25°C+ | Kerala sabse bada |
| Soyabean | Kaali mitti | MP aur Maharashtra pramukh (MP — "Soya State" upnaam) |
| Tilhan (Oilseeds) | — | Moongfali (kharif — Gujarat agrani), sarson (rabi — Rajasthan agrani), til, surajmukhi |
15.3 Krantiyan (Revolutions)
| Kranti | Kshetra | Kranti | Kshetra |
|---|---|---|---|
| Harit (Green) | Anaaj (gehun-chawal); 1960s me HYV beej — sabse zyada laabh Punjab, Haryana, pashchimi UP ko; M.S. Swaminathan (Bharat); Norman Borlaug (vishwa) | Shwet (White) | Doodh — Operation Flood (1970), Dr. Verghese Kurien; India duniya ka sabse bada doodh utpadak |
| Neeli (Blue) | Matsya (machhli) | Peeli (Yellow) | Tilhan |
| Swarna (Golden) | Baagwani (horticulture) / shahad | Rajat (Silver) | Ande / poultry |
- Kheti ke prakaar: Jhoom (Slash & burn / shifting) — uttar-poorv (Assam, Meghalaya, Mizoram, Nagaland); MP me "Bewar/Dahiya", Andhra me "Podu/Penda", Chhattisgarh (Bastar) me "Deepa" (NCERT). Ropan (Plantation) — chai, coffee, rubber, ganna, kela. Gahan jeevika — ghani aabadi wale kshetra.
- Jowar > aadha utpadan = Maharashtra (Karnataka nahi).
- Bajra ~5.2%, Makka ~3.6% fasli kshetra (NCERT Class 12).
- Gehun, chana, sarson = Rabi; dhaan, kapas, jute, soyabean = Kharif; tarbooj = Zaid.
- Coffee = Karnataka; Rubber = Kerala; Chai = Assam; Jute = West Bengal.
⛏️ 16. खनिज संसाधन (Minerals) (12 min read) — 16 PYQs
16.1 Vitran ka mool niyam
- Dhatvik khanij (metallic) — prayadweepiya pathar ki prachin kristalin (aagneya-kayantarit) chattanon me. Koyla — Gondwana avsaadi chattanon me (Damodar, Son, Mahanadi, Godavari ghatiyan). Petroleum — avsaadi besin (Assam, Gujarat, Mumbai High).
- 3 mukhya khanij patti: (1) Uttar-poorvi pathar kshetra — Chhota Nagpur (Jharkhand), Odisha pathar, WB, CG ka bhaag — sabse samriddh; (2) Dakshin-pashchimi pathar — Karnataka, Goa, TN-Kerala; (3) Uttar-pashchimi — Aravali (Rajasthan), Gujarat.
- Jharkhand, Chhattisgarh, MP (+ Odisha) — khanij aur koyla dono me samriddh; yahin khanan se van-vinaash aur bhoomi-kshaya bhi sabse zyada.
16.2 Pramukh khanij — kahan (NCERT)
| Khanij | Mukhya tathya | Kshetra / khadaan |
|---|---|---|
| Lauh ayask (Iron ore) | Mukhya prakaar — Haematite (sabse mahatvapurn) aur Magnetite (sabse uttam, ~70% loha). Anya: limonite, siderite | Odisha — sabse bada utpadak (Gurumahisani, Badampahar — Mayurbhanj; Kiruburu — Kendujhar; Bonai — Sundargarh); Jharkhand (Noamundi, Gua — Singhbhum); Chhattisgarh (Bailadila — Dantewada; Dalli-Rajhara — Durg); Karnataka (Sandur-Hospet — Ballari; Baba Budan pahadiyan, Kudremukh — Chikkamagaluru); Goa, Maharashtra |
| Manganese | Lagbhag sabhi bhoo-vaigyanik sanrachnaon me, par mukhyatah Dharwar pranali se sambandhit. Ispaat banane me | Odisha — agrani (Bonai, Kendujhar, Sundargarh, Gangpur, Koraput, Kalahandi, Bolangir); Karnataka; Maharashtra (Nagpur, Bhandara, Ratnagiri); MP patti: Balaghat–Chhindwara–Nimar–Mandla–Jhabua. Gaun: Telangana, Goa, Jharkhand |
| Bauxite | Aluminium ka ayask; tertiary nikshep, laterite chattanon se | Odisha — sabse bada (Kalahandi, Sambalpur; Panchpatmali — Koraput); Jharkhand (Lohardaga); Gujarat; Chhattisgarh (Amarkantak pathar); MP (Katni, Jabalpur, Balaghat); Maharashtra. Gaun: Tamil Nadu, Karnataka, Goa |
| Tamba (Copper) | Bijli ke taar, electronics | Jharkhand (Singhbhum); MP — Malanjkhand (Balaghat) — desh ki sabse badi taamba khadaan; Rajasthan (Khetri — Jhunjhunu; Alwar) |
| Abhrak (Mica) | Bijli-electronics udyog me | Jharkhand — nichle Hazaribagh pathar me ~150 km lambi, ~22 km chaudi patti; Andhra Pradesh — Nellore (sabse uttam gunvatta); Rajasthan — Jaipur se Bhilwara tak ~320 km aur Udaipur ke aaspaas |
| Koyla (Coal) | Gondwana koyla (~200 million varsh purana) — 97% se adhik bhandaar Damodar, Son, Mahanadi, Godavari ghatiyon me. Tertiary koyla (~55 million varsh) — NE (Assam, Arunachal, Meghalaya, Nagaland) | Damodar ghati: Jharia (sabse bada koyla kshetra), Raniganj, Bokaro, Giridih, Karanpura. Dhanbad = "Coal Capital of India" (Jharkhand). Singrauli (MP-UP), Korba (CG), Talcher (Odisha), Singareni (Telangana). Lignite — Neyveli (TN). Sabse zyada bhandaar — Jharkhand, phir Odisha, Chhattisgarh |
| Uranium | Parmaanu indhan; Dharwar chattanon me | Singhbhum taamba patti (Jharkhand) — Jaduguda khadaan (UCIL); Rajasthan (Udaipur, Alwar, Jhunjhunu), CG (Durg), Maharashtra (Bhandara), HP (Kullu) me bhi paaya jaata hai |
| Thorium | Monazite aur ilmenite se | Kerala aur Tamil Nadu ke tatiya ret (beach sands) — sabse samriddh monazite Kerala ke Palakkad aur Kollam jile; Visakhapatnam (AP) aur Mahanadi delta (Odisha) ke paas bhi |
| Heera (Diamond) | — | Panna (MP) — Majhgawan khadaan (NMDC). MP cross-ref. |
| Sona (Gold) | — | Kolar (band), Hutti (Karnataka) |
- Manganese & Uranium dono = Dharwar pranali. Koyla = Gondwana. Kaali mitti = Deccan Trap.
- Hazaribagh mica patti = 150 km × 22 km. Nellore = best mica.
- Malanjkhand (Balaghat, MP) = sabse badi taamba khadaan; Khetri (Rajasthan); Singhbhum (Jharkhand).
- Bauxite ke gaun utpadak = Karnataka, TN, Goa (Odisha/Jharkhand/Gujarat pramukh hain).
- Thorium = Kerala-TN ki tatiya ret (monazite) — Deccan basalt ya Himalaya nahi.
- Sandur-Hospet = high-grade haematite + magnetite.
⚡ 17. ऊर्जा संसाधन (Energy Resources) (9 min read) — 8 PYQs
17.1 Paramparik (Conventional)
- Petroleum: Assam — Digboi (sabse purana tel kshetra), Naharkatiya, Moran. Gujarat — Ankleshwar, Kalol, Mehsana, Nawagam, Kosamba, Lunej. Mumbai High — Mumbai se ~160 km door apatatiya (offshore) kshetra; 1973 me khoj, 1976 se utpadan. Anya: KG besin (Krishna-Godavari), Kaveri besin, Barmer (Rajasthan).
- Sansthaein: ONGC — 1956; Oil India Ltd (OIL) — 1959 me nigamit (Duliajan, Assam); OIL ne Naharkatiya–Barauni (1,157 km) Asia ki pehli cross-country pipeline banayi. Digboi refinery (1901) — sabse purani; Jamnagar (Reliance) — duniya ki sabse badi refinery complex.
- Prakritik gas: GAIL (1984); HVJ / HBJ pipeline (Hazira–Vijaipur–Jagdishpur).
- Taap vidyut (Thermal) — India ki bijli ka sabse bada srot (koyle par). NTPC — 1975. Vindhyachal (Singrauli, MP) — desh ka sabse bada taap vidyut ghar.
- Jal vidyut (Hydro): Arunachal Pradesh — sabse adhik jal-vidyut kshamata (jal sansaadhan bharpoor). Pehla — Darjeeling (1897), Shivasamudram (1902).
17.2 Parmaanu oorja (Nuclear)
| Sanyantra | Rajya | Sanyantra | Rajya |
|---|---|---|---|
| Tarapur (1969 — pehla) | Maharashtra | Rawatbhata (Kota ke paas) | Rajasthan |
| Kalpakkam | Tamil Nadu | Narora | Uttar Pradesh |
| Kaiga | Karnataka | Kakrapar | Gujarat |
| Kudankulam (sabse bada; Russia ke sahyog se) | Tamil Nadu | Gorakhpur (nirmaanadheen) | Haryana |
- Atomic Energy Commission — 1948 (Homi J. Bhabha); DAE — 1954. Singrauli, Bhilai, Talcher, Neyveli = taap/khanan kendra — parmaanu nahi.
17.3 Gair-paramparik / Navikarniya (Non-conventional)
- Saur (Solar): do mukhya vidhiyan — Photovoltaic (PV) aur Saur-taapiya (solar thermal). Sabse adhik kshamata — pashchimi Bharat, visheshkar Gujarat aur Rajasthan (tez dhoop + khaali zameen). Bhadla Solar Park (Jodhpur, Rajasthan); MP — Rewa Ultra Mega Solar, Omkareshwar floating solar. International Solar Alliance (2015; mukhyalay Gurugram).
- Pavan (Wind): Gujarat aur Tamil Nadu agrani; Muppandal (TN) — pramukh wind farm.
- Bhootaapiya (Geothermal): NCERT ke anusaar Manikaran (Himachal) me sanyantra chaloo kiya gaya; Puga ghati (Ladakh) me bhi kshamata.
- Jwariya (Tidal): Khambhat ki khaadi, Kachchh ki khaadi (Gujarat), Sundarban. Jaiv-oorja (Bio-energy): krishi-kachra, gobar gas.
- Lakshya (Sep 2026 tak): 2030 tak 500 GW gair-jeevashm kshamata; Net Zero — 2070 (COP26, Glasgow).
- Digboi, Naharkatiya, Moran = Assam. Ankleshwar, Kalol, Mehsana = Gujarat. Bassein, Aliabet = offshore/Gujarat-Mumbai.
- Mumbai High = offshore, 160 km, 1973 (Naharkatiya/Ankleshwar onshore).
- OIL = 1959 (ONGC 1956, GAIL 1984). Naharkatiya–Barauni pipeline = OIL.
- Geothermal = Manikaran (HP). Solar = PV + thermal; sabse zyada kshamata Gujarat-Rajasthan.
🏭 18. उद्योग (Industries) (7 min read)
18.1 Lauh-ispaat (Iron & Steel)
| Sanyantra | Rajya | Tathya |
|---|---|---|
| TISCO (Tata Steel), Jamshedpur | Jharkhand | 1907; Subarnarekha–Kharkai sangam; pehla bada nijee ispaat sanyantra |
| IISCO — Burnpur, Kulti, Hirapur | West Bengal | Damodar ghati koyla ke paas |
| Visvesvaraya (VISL), Bhadravati | Karnataka | Shuru me lakdi ka koyla |
| Bhilai | Chhattisgarh | Soviet Sangh (USSR) ke sahyog se — 2nd Panchvarshiya Yojana |
| Rourkela | Odisha | West Germany ke sahyog se |
| Durgapur | West Bengal | Britain (UK) ke sahyog se |
| Bokaro | Jharkhand | USSR ke sahyog se |
| Visakhapatnam | Andhra Pradesh | Pehla tatiya (shore-based) ispaat sanyantra |
| Salem, Vijayanagar | TN, Karnataka | — |
SAIL — 1973. India duniya ka doosra sabse bada kachcha ispaat utpadak (China ke baad).
18.2 Anya pramukh udyog
- Sooti vastra (Cotton textile): pehli safal mill Mumbai (1854). Mumbai — "Cottonopolis"; Ahmedabad — "Bharat ka Manchester"; Kanpur — "Uttar ka Manchester"; Coimbatore — "Dakshin ka Manchester". MP: Indore, Ujjain, Burhanpur.
- Jute: pehli mill Rishra (1855), Kolkata ke paas; Hooghly nadi ke kinare kendrit. India duniya ka sabse bada jute utpadak.
- Aluminium: NALCO (Angul-Damanjodi, Odisha), HINDALCO (Renukoot, UP), BALCO (Korba, CG).
- Urvarak (Fertilizer): Sindri (Jharkhand, 1951) — pehla bada sarkari sanyantra.
- Petro-rasayan: Jamnagar, Vadodara (Koyali), Mumbai. IT / Software: Bengaluru — "Bharat ki Silicon Valley"; Hyderabad, Pune, Chennai, Noida-Gurugram.
- Kagaz: Nepanagar (MP) — akhbaari kagaz (newsprint). MP cross-ref: Pithampur — "Bharat ka Detroit"; BHEL Bhopal; Security Paper Mill Hoshangabad (Narmadapuram). Vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me.
- NCERT ke 8 pramukh audyogik pradesh: Mumbai-Pune, Hugli, Bengaluru-Tamil Nadu, Gujarat, Chhota Nagpur, Visakhapatnam-Guntur, Gurugram-Delhi-Meerut, Kollam-Thiruvananthapuram.
- Bhilai & Bokaro = Russia (USSR); Rourkela = Germany; Durgapur = Britain.
- Ahmedabad = "Manchester of India"; Kanpur = "Manchester of North"; Coimbatore = "Manchester of South".
- TISCO 1907 (Jamshedpur) — Subarnarekha-Kharkai.
🚆 19. परिवहन एवं संचार (Transport & Communication) (12 min read) — 22 PYQs
19.1 Sadak (Roads)
- Kul sadak lambai: NCERT/paper ka aankda 62.16 lakh km (MoRTH 2020-21); ab 63 lakh km se adhik (31 Mar 2025) — duniya ka doosra sabse bada sadak network (USA ke baad). Rashtriya Rajmarg (NH): ~1,46,204 km (Sep 2026 tak aadhikarik aankda).
- Sadakein ~85% yaatri aur ~70% maal (freight) yatayat dhoti hain (NCERT).
- NH — kul sadak lambai ka sirf ~2%, par ~40% sadak yatayat. Nirmaan aur rakhrakhav — Kendra Sarkar (MoRTH, NHAI ke madhyam se). Grameen sadakein ~80% lambai. PMGSY — 2000.
- Pehli 20-varshiya sadak yojana — 1961 (Independence ke baad; pehle Nagpur Plan 1943). Sher Shah Suri ne Shahi (Badshahi) sadak — Sindhu ghati se Sonar ghati (Bengal) tak — banayi; British kaal me Grand Trunk (GT) Road (Kolkata–Peshawar).
- NHAI — 1988 me adhiniyam, 1995 me karyarat (operationalised). Border Roads Organisation (BRO) — 1960; Chandigarh–Manali–Leh sadak, ausat oonchai ~4,270 m.
- Swarnim Chaturbhuj (Golden Quadrilateral) — 5,846 km, Delhi–Mumbai–Chennai–Kolkata. Uttar-Dakshin corridor — Srinagar–Kanyakumari; Poorv-Pashchim corridor — Silchar–Porbandar (3,640 km). Sabse lamba NH — NH-44 (Srinagar–Kanyakumari).
19.2 Rail
- Pehli train — 16 April 1853, Bombay (Bori Bunder) se Thane, 34 km. Indian Railways Asia ka doosra aur duniya ka chautha sabse bada network (paramparik tathya).
- Lambai: NCERT/paper — 67,956 km (2019-20); ab route lambai 68,000 km se adhik.
- Gauge: Broad — 1.676 m; Metre — 1.000 m; Narrow — 0.762 m aur 0.610 m. Project Unigauge — sab ko broad gauge me badalna.
- Konkan Railway (1998) — Roha (Maharashtra) se Mangaluru (Karnataka), ~760 km; Maharashtra, Goa, Karnataka ki sanyukt pariyojana; ~146 nadiyan, 2,000 pul, 91 surang (NCERT).
- Metro Rail — shehri parivahan me kranti; pehli metro Kolkata (1984); Delhi Metro (2002). Pehli bullet train — Mumbai–Ahmedabad (nirmaanadheen).
19.3 Jal parivahan (Water transport)
- Sabse sasta parivahan; bhaari aur vishaal (heavy & bulky) samaan ke liye sabse upyukt; eendhan-kushal, paryavaran-mitra.
- Antardeshiya jalmarg ~14,500 km navigable (desh ke parivahan ka sirf ~1%). Inland Waterways Authority of India (IWAI) — 1986 (mukhyalay Noida). National Waterways Act 2016 — 111 Rashtriya Jalmarg.
- NW-1: Ganga — Prayagraj se Haldia (1,620 km, sabse lamba). NW-2: Brahmaputra — Sadiya se Dhubri (891 km). NW-3: West Coast Canal — Kottapuram–Kollam (Kerala).
- Kerala ke backwaters (Kayal) — sasta parivahan + paryatak aakarshan; Nehru Trophy boat race (Vallamkali) — Punnamada jheel, Alappuzha.
19.4 Bandargah (Ports) — 12 pramukh (major) chaaloo bandargah (Sep 2026 tak)
| Pashchimi tat | Khaas | Poorvi tat | Khaas |
|---|---|---|---|
| Deendayal (Kandla), Gujarat | Jwariya (tidal) port; vibhajan ke baad Karachi ki kami poori karne ko | Syama Prasad Mookerjee (Kolkata) + Haldia, WB | Nadi (riverine) port — Hooghly |
| Mumbai | Sabse bada praakritik bandargah | Paradip, Odisha | Lauh ayask niryat |
| Jawaharlal Nehru (Nhava Sheva) | Sabse bada container port | Visakhapatnam, AP | Sabse gehra, bhoo-aabaddh (landlocked) bandargah |
| Mormugao, Goa | Lauh ayask niryat | Chennai, TN | Sabse purane kritrim (artificial) bandargahon me |
| New Mangalore, Karnataka | Kudremukh lauh ayask | Kamarajar (Ennore), TN | Pehla corporate major port |
| Kochi, Kerala | Praakritik bandargah; "Arabian Sea ki Rani" | V.O. Chidambaranar (Tuticorin), TN | — |
Nirmaanadheen: Vadhavan (Maharashtra) aur Galathea Bay (Great Nicobar).
19.5 Vaayu parivahan, pipeline, sanchaar
- Airports Authority of India (AAI) — 1995. GAGAN (GPS Aided GEO Augmented Navigation) — AAI + ISRO ki upgrah-aadharit navigation pranali. UDAN yojana — 2016.
- Pawan Hans — helicopter sewa: pahadi kshetron me sampark aur paryatan, uttar-poorv, aur petroleum kshetra (ONGC offshore).
- Pipeline: Asia ki pehli cross-country pipeline — Naharkatiya (Assam) se Barauni (Bihar), 1,157 km — Oil India Ltd (OIL) ne banayi; baad me Kanpur tak badhayi gayi. HVJ gas pipeline — GAIL.
- Upgrah sanchaar: upgrah bade kshetron ka satat (continuous) aur samagra (synoptic) drishya dete hain — mausam, aapda chetavani. INSAT (sanchaar) aur IRS (sudoor sanvedan).
- NHAI: adhiniyam 1988, karyarat 1995. AAI bhi 1995. IWAI 1986. BRO 1960.
- NH = ~2% lambai / ~40% yatayat; grameen sadak = ~80% lambai; sadak = ~70% maal / ~85% yaatri.
- Broad gauge = 1.676 m (1.524 m nahi). Pehli train 1853.
- Chennai = kritrim; Mumbai/Kochi = praakritik; Kolkata = nadi; Kandla = jwariya; Visakhapatnam = gehra landlocked.
- Naharkatiya–Barauni pipeline = OIL (ONGC/GAIL/IOC nahi).
👥 20. जनसंख्या, जनगणना, क्षेत्रीय नियोजन एवं आपदा प्रबंधन (10 min read) — 7 PYQs
20.1 Janganana (Census) — itihaas
- Pehli janganana — 1872 (Lord Mayo; asamakalik). Pehli niyamit/samakalik — 1881 (Lord Ripon). Tab se har 10 saal. Swatantra Bharat ki pehli — 1951. 2011 — 15th janganana (azaadi ke baad 7th).
- 1921 — "Mahaan vibhajak varsh (Great Divide)" — iske baad aabadi lagataar badhi; 1951–1981 — "jansankhya vispot" ka daur.
- Sanchalan — Registrar General & Census Commissioner, Grih Mantralaya (MHA); Census Act 1948.
20.2 Census 2027 (Sep 2026 tak ki sthiti)
- 2021 ki janganana COVID ke kaaran sthagit; ab Census 2027 — desh ki 16th aur pehli digital janganana; saath me jaati ganana (caste enumeration) bhi.
- Charan 1 — Makaan soochikaran (Houselisting): April–September 2026. Charan 2 — Jansankhya ganana: February 2027.
- Sandarbh tithi (reference date): 1 March 2027. Barf se dhake kshetron (Ladakh, J&K, HP, Uttarakhand ke hisse) me ganana September 2026 me, sandarbh tithi 1 October 2026.
20.3 Census 2011 — mukhya aankde
| Soochak | Bharat | Sabse adhik | Sabse kam |
|---|---|---|---|
| Kul jansankhya | 121.09 crore (duniya ki ~17.5%, zameen sirf 2.4%) | Uttar Pradesh (~19.98 crore) | Sikkim |
| Jansankhya ghanatva | 382 vyakti / sq km | Bihar (1,106); UT me Delhi | Arunachal (17) |
| Ling anupaat (mahila / 1000 purush) | 943 | Kerala (1,084); UT me Puducherry (1,037) | Haryana (879); UT me Daman-Diu (618) |
| Shishu ling anupaat (0–6 varsh) | 919 | — | Haryana (834) |
| Saksharta | 74.04% (Purush 82.14%, Mahila 65.46%) | Kerala (94.0%) | Bihar (61.8%) |
| Dashakiya vriddhi (2001–11) | 17.7% | — | — |
| Shehri aabadi | ~31.2% | — | — |
- SC — 16.6%, ST — 8.6% aabadi. Saksharta ki paribhasha — 7 varsh+ jo kisi bhasha ko samajhkar padh-likh sake.
- UN anuman ke anusaar India 2023 me China ko peechhe chhodkar duniya ka sabse adhik aabadi wala desh bana.
- MP cross-ref (2011): jansankhya ~7.27 crore, ling anupaat 931, saksharta 69.3% — vistaar 04_Madhya_Pradesh_GK me.
20.4 Kshetriya niyojan (Regional planning — NCERT Class 12)
- Lakshit kshetra niyojan (Target area planning): Command Area Development, Sookha-sambhavit kshetra karyakram (DPAP) — 4th Yojana, Parvatiya kshetra vikas karyakram (HADP) — 5th Yojana me shuru, 15 jile — UP ke sabhi pahadi jile (ab Uttarakhand), Assam ke Mikir Hill aur North Cachar hills, WB ka Darjeeling, TN ka Nilgiri.
- Bharmaur janjaatiya kshetra (Chamba, HP): Gaddi janjaati ka kshetra; 21 November 1975 ko adhisoochit janjaatiya kshetra ghoshit; 5th Yojana me Tribal Sub-Plan (1974) ke tahat vikas.
- Indira Gandhi Nahar command area — Thar me sinchai se kheti ka vistaar (Card 10).
- Yojana Aayog (1950) ki jagah NITI Aayog — 1 January 2015.
20.5 Aapda prabandhan (Disaster management)
- Aapda Prabandhan Adhiniyam 2005 → NDMA (adhyaksh — Pradhan Mantri), SDMA (Mukhyamantri), DDMA (Collector). NDRF (2006) — prakritik aapdaon me bachaav aur nikaasi (rescue & evacuation). NIDM — prashikshan.
- Chakravaat chetavani aur nigrani — IMD (Bharat Mausam Vigyan Vibhag, 1875).
- Bhooskhalan (Landslide): Himalaya, Pashchimi Ghat, uttar-poorv sabse samvedansheel. Maanav kaaran — van-kataai aur anyojit (unplanned) nirmaan, sadak-nirmaan, khanan.
- Van-agni (Forest fire): Uttarakhand, Himachal, MP, Chhattisgarh (aur Odisha, NE) me baar-baar; FSI satellite se "fire alerts" deta hai.
- Khanan se van-vinaash aur bhoomi-kshaya: Jharkhand, Chhattisgarh, MP, Odisha — khanij-samriddh rajya.
- Jalvayu parivartan ki samajh — samudayon ko aapdaon ki taiyari, lacheelapan (resilience) aur anukoolan (adaptation) me madad. Sendai Framework (2015–2030) — aapda jokhim nyoonikaran.
- DPAP = 4th Yojana; HADP = 5th Yojana (15 jile).
- Bharmaur = 21 Nov 1975 (Gaddi, Chamba, HP).
- NDMA ke adhyaksh = PM; NDRF = bachaav-nikaasi; chakravaat chetavani = IMD (NDMA nahi).
- 2011: ghanatva 382, ling anupaat 943, saksharta 74.04% — Census 2027 ki sandarbh tithi 1 March 2027.